ΛΕΞΗtanil
τ.2

Νόμπελ Λογοτεχνίας: η χρονιά του Μπομπ!


Καλλιόπη Πασιά

Αναμφισβήτητα ζούμε ημέρες παντελούς αμφισβήτησης των θεσμών, των αξιών, των βάσεων που δομούσαν επί συναπτά έτη τις κοινωνίες μας, τόσο σε στενό τοπικιστικό επίπεδο, όσο και ευρύτερα σε παγκόσμια κλίμακα. Στο πνεύμα αυτό, έρχεται να προστεθεί και η απονομή του Βραβείου Νόμπελ Λογοτεχνίας για το έτος 2016 στον Μπομπ Ντίλαν.

Πρόκειται για μια ανακοίνωση-έκπληξη, η οποία πυροδότησε ποικίλες αντιδράσεις και συνεχίζει να το κάνει μέχρι και σήμερα. Ποτέ άλλοτε δεν είχε τιμηθεί με το μέγιστο αυτό βραβείο ένας εκπρόσωπος αυτού που συνηθίζουμε να αποκαλούμε μουσική βιομηχανία.

Η Σάρα Ντάνιους, μόνιμη γενική γραμματέας της Σουηδικής Ακαδημίας, έκανε την επίσημη ανακοίνωση το μεσημέρι της Πέμπτης 13 Οκτωβρίου 2016 –εν μέσω γενικής έκπληξης και επευφημίας των παρευρισκομένων– ονοματίζοντας ως τιμώμενο με το Νόμπελ Λογοτεχνίας του 2016 τον Μπομπ Ντίλαν, επειδή «δημιούργησε νέες ποητικές εκφράσεις στο πλαίσιο της σπουδαίας παράδοσης του αμερικανικού τραγουδιού». Το βραβείο συνοδεύεται από χρηματικό έπαθλο 820.500 ευρώ.

Η ίδια εκλήθη αμέσως μετά, από τους εκπροσώπους των μέσων ενημέρωσης, να δώσει κάποιες περαιτέρω εξηγήσεις. «Είναι ένας σπουδαίος ποιητής της αγγλικής γλώσσας, ένας ποιητής που χρησιμοποιεί τη μουσική για να δημιουργεί έννοιες και λέξεις», είπε. Και συνέχισε : «Μα αν δείτε πίσω στην Ιστορία, πριν από 2.000 και 3.000 χρόνια, είχαμε τον Ομηρο, τη Σαπφώ. Ηταν ποιητές που έλεγαν ιστορίες. Αλλά αυτές οι διηγήσεις συνοδεύονταν από μουσικά όργανα».

Η απόφαση αυτή κατάφερε να «διχάσει», τόσο τον συγγραφικό κόσμο και τους κριτικούς λογοτεχνίας, όσο και το αναγνωστικό κοινό, καθώς υπάρχουν ανά την υφήλιο είτε επικριτές της απόφασης είτε υποστηρικτές αυτής. Για τους μεν, το γεγονός ότι «διευρύνεται» ο χώρος από τον οποίο επιλέγονται οι βραβευθέντες, εκτός του στενού κύκλου της λογοτεχνίας, στερεί από το θεσμό την βαρύτητα και από τους υποψηφίους, «καθαρούς» συγγραφείς, τη δυνατότητα προβολής, ενώ για τους δε, η επιλογή και ο συνδυασμός από διαφορετικά στοιχεία και χώρους, που όμως καταλήγουν στον λόγο και την τέχνη, αποτελεί ορθή επιλογή της Σουηδικής Ακαδημίας και επιστροφή της πιο κοντά στην καθημερινότητα και τον άνθρωπο.

Όσες όμως αντιδράσεις και αν έχουν γεννηθεί παγκοσμίως, και συνεχίζουν να υφίστανται και να διατυπώνονται μέρες μετά, είναι γεγονός ότι τα βλέμματα όλων είναι στραμμένα στον ίδιο τον Μπομπ Ντίλαν. Ο σπουδαίος αυτός καλλιτέχνης, μέχρι και την 28η Οκτώβρη δεν είχε τοποθετηθεί επίσημα απέναντι στο γεγονός της βράβευσής του. Μόλις την 29η κυκλοφόρησαν δημοσιεύματα από συνέντευξή του για την εφημερίδα The Telegraph, όπου σε ερώτηση της δημοσιογράφου για το αν θα παρευρεθεί να παραλάβει το βραβείο του, ο ίδιος απάντησε αινιγματικά : «Εννοείται. Αν όλα πάνε καλά».

Μέχρι τη στιγμή αυτή κανείς δεν ήξερε τι πιστεύει ο ίδιος ο καλλιτέχνης. Το ίδιο βράδυ της βράβευσης, εμφανίστηκε κανονικά σε προγραμματισμένη συναυλία στο Λας Βέγκας. Τραγούδησε, χωρίς να απευθύνει το λόγο στο κοινό, και χωρίς να εκφράσει οτιδήποτε για το γεγονός της βράβευσης. Μόλις την 17η Οκτωβρίου, ο ίδιος έκανε μια πρώτη κίνηση, αναρτώντας στον επίσημο ιστότοπό του, για την προώθηση του βιβλίου του με στίχους και με τίτλο «The Lyrics: 1961-2012», με κεφαλαία γράμματα, τη φράση «WΙΝΝΕR OF THE NOBEL PRIZE IN LITERATURE» («Κάτοχος του Βραβείου Νόμπελ Λογοτεχνίας»). Την ανάρτηση αυτή κατέβασε λίγες ώρες αργότερα.

Σήμερα δηλώνει έκπληκτος, όπως άλλωστε κάθε άνθρωπος – καλλιτέχνης, που του γίνεται αυτή η τιμή, ενώ δεν την περιμένει καθόλου. Αστειευόμενος για το γεγονός ότι σιωπούσε επί δύο εβδομάδες, δήλωσε «Γιατί δεν μπορούσαν να με βρουν; Εδώ είμαι».


Ποιος είναι ο Μπομπ Ντίλαν;

Ο Ρόμπερτ Άλεν Ζίμμερμαν (όπως είναι το πραγματικό του όνομα), είναι πράγματι ένας βαθιά επιδραστικός άνθρωπος του πνεύματος, η επιρροή του ανιχνεύεται εδώ και δεκαετίες στη μουσική έκφραση του πλανήτη, δεν είναι απλά δημιουργός μουσικών κομματιών, αλλά κυρίως αφηγητής μεγάλων ιδεών και εικόνων. Προφήτευσε έναν νέο κόσμο, επηρέασε με τη μουσική και τη σκέψη του πολλές γενιές ανθρώπων παγκοσμίως. Άλλαξε πρόσωπα, από ήρωα της κάντρι, σε επαναστάτη σταρ και αναγεννημένο χριστιανό, εισάγοντας την ποίηση στην ποπ μουσική, κάνοντας το ύφος της οικείο και κατανοητό.

Γεννήθηκε στις 24 Μαΐου του 1941, στη Μινεσότα των ΗΠΑ. Μεγάλωσε σε μία εβραϊκή μεσοαστική οικογένεια στην πόλη Χίμπινγκ. Ως έφηβος έπαιξε σε διάφορες μπάντες, ως μαθητής γυμνασίου άρχισε να παίζει φυσαρμόνικα, πιάνο και κιθάρα, ενώ συμμετείχε για πρώτη φορά σε συγκρότημα, με έμφαση στη ροκ εν ρολ, κάντρι, φολκ και μπλουζ μουσική. 

Το 1959 φοίτησε στο Πανεπιστήμιο της Μινεάπολης. Ακούγοντας για πρώτη φορά την μουσική του φολκ θρύλου Γούντι Γκάθρι, μαγεύτηκε, αποφάσισε να τον συναντήσει, και έτσι παράτησε τις σπουδές του και πήγε στη Νέα Υόρκη. Ο Γκάθρι, που νοσηλευόταν σε νοσοκομείο, τον έχρισε διάδοχό του. Ο Ρόμπερτ Ζίμμερμαν από τη Μινεσότα μετονομάστηκε σε Μπομπ Ντίλαν, με μία εκδοχή να θέλει ότι είναι ο δικός του φόρος τιμής στον Ουαλό ποιητή Ντίλαν Τόμας, ο οποίος πέθανε στην Νέα Υόρκη το 1953, στα 39 του χρόνια, από υπερβολική χρήση οινοπνευματωδών. Άρχισε να παίζει σε διάφορους μουσικούς χώρους και σύντομα υπέγραψε συμβόλαιο με την πολυεθνική δισκογραφική εταιρεία Κολούμπια. Μέχρι σήμερα ηχογραφεί στην ίδια εταιρεία.

Το 1962 ο Ντίλαν κάνει το ντεμπούτο του με τον πρώτο ομώνυμο δίσκο του. Σε αυτόν τραγουδάει δύο δικά του τραγούδια (Talking New York, Song for Woody) και τις διασκευές όπως το The House of the Rising Sun. Γίνεται σιγά σιγά η φωνή μιας άλλης Αμερικής που αρνείται, αμφισβητεί και επαναστατεί στο κατεστημένο. Ο ίδιος δεν θέλησε ποτέ ωστόσο να αποτελέσει ένα τυποποιημένο προϊόν.

Άφησε πίσω τα τραγούδια διαμαρτυρίας και ακολούθησε τις ποιητικές του καταβολές. Επηρεασμένος από τους μεγάλους συμβολιστές ποιητές Μποντλαίρ, Ρεμπό και Τ. Σ. Έλιοτ, ο Μπομπ Ντίλαν επιδόθηκε με μαεστρία σε πολύπλοκα ροκ ποιήματα. Η σαφήνεια και η ακρίβεια δεν είναι απαραίτητες στην ποίηση του Ντίλαν. Πραγματεύεται ποικίλα θέματα, από την απομόνωση και το κυνήγι της αδερφής ψυχής, μέχρι την έρημα και τους μετανάστες, «τη ζωή στα άκρα», τις κοινωνικές συνθήκες, τη θρησκεία, την πολιτική. Γράφει αντιρατσιστικά τραγούδια, με ιστορίες που διαδραματίζονται κυρίως στον αμερικανικό Νότο. Ο Ντίλαν πρωτοστάτησε στη μεγάλη καμπάνια για τη σωτηρία του «Τυφώνα» που είχε αίσια κατάληξη («Hurricane» (1975). 

Τα ποίηματά του έχουν δημοσιευθεί σε βιβλίο με τον τίτλο Lyrics. Σημαντικό του επίσης δημιούργημα είναι ο πρώτος τόμος της αυτοβιογραφίας του με τίτλο Chronicles, όπου ανασύρει μνήμες από τα πρώτα του χρόνια στη Νέα Υόρκη. Έχει πάρει 13 φορές το βραβείο Grammy και Όσκαρ και Χρυσή Σφαίρα για το τραγούδι του Τhings Have Changed στην ταινία «Wonder Boys» (2000). 

Ήρθε η στιγμή του και για το Νόμπελ!

Κάθε χρόνο, στις 10 Δεκεμβρίου, οι βραβευθέντες καλούνται να παρευρεθούν στην Στοκχόλμη και να παραλάβουν τα βραβεία τους, εκφωνώντας την δική τους ομιλία. Η παρουσία του Μπομπ Ντίλαν ακόμη αμφισβητείται.