ΛΕΞΗtanil
τ.2

Δημιουργική γραφή στο ΚΕΘΕΑ


Δημήτρης Γιολδάσης - Βασιλική Στρώλη

                                                                                          Κομμένο πόδι
                                                                                                              Κομμένο χέρι
                                                                                                                   Κομμένο κεφάλι
...άνοιξε την πόρτα επιτέλους


Tα τελευταία χρόνια παρατηρούμε ολοένα και μεγαλύτερο ενδιαφέρον για τα εργαστήρια δημιουργικής γραφής που απευθύνονται σε διάφορες ηλικίες και κοινωνικές ομάδες ανά την Ελλάδα. Στόχος αυτού του σημειώματος είναι να κατανοήσουμε, όσο μπορούμε, το πώς επηρεάζει και τι αντίκτυπο έχει στη ζωή τον συμμετεχόντων η δημιουργική γραφή στο πλαίσιο αυτών των εργαστηρίων.

Ξεκινήσαμε την αναζήτηση, ερχόμενοι σ’ επαφή με το ΚΕΘΕΑ Ιθάκη, όπου και καλύφθηκαν σχεδόν όλα μας τα ερωτήματα μέσω της βοήθειας της υπεύθυνης εκπαιδευτικών προγραμμάτων του οργανισμού Όλγας Κατσιώκαλη καθώς και του εθελοντή διδάσκοντα Πάνου Παπαπαναγιώτου. Το μάθημα της δημιουργικής γραφής εντάσσεται στο Εναλλακτικό Σχολείο του ΚΕΘΕΑ Ιθάκη, μιας κοινότητας μάθησης στο πλαίσιο του θεραπευτικού προγράμματος με καθημερινό μέλημα την εξασφάλιση των κατάλληλων συνθηκών για έκφραση, πειραματισμό, αναζήτηση νέων ενδιαφερόντων, έμπνευσης, συγκίνησης και αλλαγής για τους συμμετέχοντες. Ξεκίνησε από την πρωτοβουλία του Χρήστου Μαρτίνη και του Πάνου Παπαπαναγιώτου και τη στήριξη και συνεργασία του Τριαντάφυλλου Κωτόπουλου, επιστημονικά υπεύθυνου του ΠΜΣ «Δημιουργική Γραφή» του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας.

Μετά τη μικρή έρευνα για τις δραστηριότητες του ΚΕΘΕΑ, παρατηρήσαμε πως στα θεραπευτικά προγράμματά του δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στην καλλιτεχνική δημιουργία. Η Όλγα μας εξήγησε πως «το ΚΕΘΕΑ έχει εντάξει σε όλα τα θεραπευτικά προγράμματα την καλλιτεχνική δημιουργία κι άλλες εκπαιδευτικές δράσεις στον κορμό της θεραπευτικής πρότασής του. Πιστεύουμε ότι η Τέχνη παίζει πάρα πολύ σημαντικό ρόλο στη διαδικασία της απεξάρτησης, γιατί μέσα από τη δημιουργική διαδικασία οι άνθρωποι έχουν τη δυνατότητα να δεχθούν καινούργια ερεθίσματα, να εκφραστούν ελεύθερα και να ανακαλύψουν δεξιότητες και ταλέντα που δεν γνώριζαν πως είχαν. Θεωρούμε τη δημιουργία και τη μάθηση αλληλένδετες με την αποτελεσματικότητα της  θεραπευτικής διαδικασίας. Η παρουσίαση των αποτελεσμάτων των καλλιτεχνικών ομάδων μας στο κοινό της πόλης αποτελεί εργαλείο σύνδεσης με τις τοπικές κοινωνίες και μέσο καταπολέμησης του στίγματος που συνοδεύει τον εξαρτημένο».

Έπειτα ρωτήσαμε την Όλγα εάν η δημιουργική γραφή είναι απαραίτητη σε έναν οργανισμό όπως το ΚΕΘΕΑ, και μας απάντησε. «Σε όλα τα θεραπευτικά προγράμματα του ΚΕΘΕΑ η καλλιτεχνική έκφραση θεωρείται μέρος της θεραπευτικής πρότασης. Στο εργαστήρι της δημιουργικής γραφής, ο στόχος είναι η γνωριμία των μελών του προγράμματος με τον κόσμο της λογοτεχνίας και της ποίησης, η καλλιέργεια της έκφρασης, η ανάπτυξη της δημιουργικότητας και η δια ζώσης επαφή με σύγχρονους Έλληνες συγγραφείς και ποιητές. Η δημιουργία, σε κάθε μορφή της, μπορεί να μεταμορφώσει την πραγματικότητα ενός ανθρώπου, να τον φέρει πιο κοντά στον συναισθηματικό κόσμο και στις πιο βαθιές σκέψεις του, να αποκαλύψει πλευρές του εαυτού που δεν ήταν ορατές και να του ξυπνήσει το ενδιαφέρον να ανακαλύψει ακόμα περισσότερα πράγματα για τον εαυτό του και τους άλλους. Στο συγκεκριμένο εργαστήρι, οι εθελοντές μας, οι συγγραφείς Πάνος Παπαπαναγιώτου και Χρήστος Μαρτίνης, έχουν σχεδιάσει ένα κατάλληλο κι ελκυστικό πρόγραμμα,  στη διάρκεια του οποίου οι μαθητές ξεδιπλώνουν σιγά σιγά τα χαρίσματά τους. Πάνω από όλα περνούν πολύ καλά μαζί με άλλους, αποτέλεσμα διόλου αυτονόητο για ανθρώπους που έχουν χάσει την ικανότητα να απολαμβάνουν τον εαυτό τους και τον κόσμο γύρω τους. Συμπερασματικά, στην ερώτησή σας μπορώ να πω ότι η δημιουργική γραφή ίσως δεν είναι απαραίτητη, αλλά συμβάλλει στη χαρά, στην αυτογνωσία, στην ομαδικότητα, στη χαλάρωση, στη θεραπεία».

Η απάντηση της Όλγας μας έκανε ν’ αναρωτηθούμε για τα ευεργετικά αποτελέσματα της δημιουργικής γραφής στους μαθητές. «Τα μέλη του προγράμματος συνήθως έχουν εγκαταλείψει το σχολείο και η σχέση τους με τη γραφή και την έκφραση βρίσκει εμπόδια. Έχουν ανασφάλεια και φόβο μπροστά σε μιαν άδεια κόλλα χαρτί. Η απολαυστική επαφή με τη λογοτεχνία και τα γράμματα μέσα στο εργαστήρι δημιουργικής γραφής αποτελεί σημαντική διορθωτική εμπειρία για ανθρώπους που κυρίως αυτό που βίωσαν στη σχολική τους ζωή -κι όχι μόνο- ήταν απόρριψη και αποτυχία. Παύουν να φοβούνται το γράψιμο και την ελεύθερη έκφραση και εκπλήσσονται βλέποντας τις σκέψεις τους πάνω στο χαρτί. Συχνά ακούς να λένε στο κλείσιμο της χρονιάς: «Δεν φανταζόμουν ποτέ ότι μπορώ να γράψω ένα όμορφο ποίημα», «Νόμιζα ότι είχα χάσει την ικανότητα να γράφω» κ.ά. Υπάρχουν άνθρωποι που μας έχουν πει ότι «κρατηθήκαν» κι έμειναν στη θεραπεία επειδή δεν θέλησαν ν’ αποκοπούν από τη δημιουργική ομάδα που έδινε νόημα στη ζωή τους, τη συγκεκριμένη περίοδο. Είμαι βέβαιη ότι αυτό συνέβη και με ανθρώπους που συμμετείχαν στο συγκεκριμένο εργαστήρι, ακόμη και αν εγώ δεν το γνωρίζω», είπε η Όλγα, ενώ πάνω στην ίδια ερώτηση ο Πάνος προσέθεσε: «Το πρώτο και μεγαλύτερο εμπόδιο που καλούμαστε να ξεπεράσουμε με τα μαθήματα είναι να διώξουμε αυτούς τους φόβους από πάνω τους. Να τους πείσουμε ότι η γραφή δεν είναι κάποιος αόρατος εχθρός ή μια ελιτίστικη πρακτική. Ότι μπορούν, κατ’ αρχάς, να γράψουν. Και νομίζω ότι το πετυχαίνουμε σε μεγάλο βαθμό».

Θέλοντας να εκμεταλλευτούμε τον ρόλο του Πάνου ως διδάσκοντα σ’ αυτό το ιδιότυπο εργαστήριο, του ζητήσαμε να μοιραστεί μαζί μας κάποιο αξιομνημόνευτο περιστατικό που έλαβε χώρα στα μαθήματα του ΚΕΘΕΑ. «Στο πρώτο μας εργαστήριο, είχαμε μια κοπέλα που δυσκολευόταν πολύ. Δεν έγραφε, δεν συμμετείχε κι εμείς με τη σειρά μας δεν την πιέζαμε πολύ. Ώσπου μια μέρα, μας έγραψε δέκα μόνο λέξεις και ζήτησε να τις μοιραστεί:

Κομμένο πόδι/ Κομμένο χέρι/ Κομμένο κεφάλι/ Άνοιξε την πόρτα επιτέλους

Μόλις το διάβασε δυνατά, ακολούθησε μια στιγμή δύσκολης αμηχανίας από μέρους μας. Ευτυχώς βοήθησε και η υπόλοιπη ομάδα με την ενθάρρυνσή τους, κι από τότε η κοπέλα αυτή συμμετείχε κανονικά και μπορώ να πω ότι ξεχώρισε κιόλας».

Σ’ έναν χώρο, όπως το ΚΕΘΕΑ, με όλες τις ιδιαιτερότητές του, ένα τέτοιο εργαστήρι υποθέσαμε πως θα έχει κάποιες δυσκολίες και αρκετές διαφορές με τα «τυπικά» εργαστήρια δημιουργικής γραφής. Ο Πάνος εξήγησε πως «δεν συναντήσαμε αντιδράσεις από τους μαθητές, όλη η κοινότητα μας δέχθηκε πολύ ζεστά από την πρώτη μέρα. Δυσκολίες όμως σίγουρα είχαμε. Ας μην ξεχνάμε για ποιον λόγο βρίσκονται εκεί τα παιδιά αυτά. Υπήρχαν μέρες πολύ φορτισμένες ψυχολογικά και πολύ δύσκολες για τους μαθητές. Και φυσικά, δεν μας είναι ποτέ εύκολο να μαθαίνουμε ότι κάποιος διέκοψε το πρόγραμμα ή βρίσκεται σε «κατάσταση κινδύνου». Κι όσον αφορά τις ιδιαιτερότητες του εργαστηρίου, σημείωσε ότι «τα εργαστήρια στην κοινότητα του ΚΕΘΕΑ κάθε άλλο παρά τυπικά είναι. Μιλάμε για άτομα που προσπαθούν ν’ ανακάμψουν από καταστάσεις που μας είναι δύσκολο να αντιληφθούμε. Αυτό επηρεάζει όχι μόνο τους ίδιους αλλά και εμάς. Πρέπει να είμαστε έτοιμοι ψυχολογικά, να προσέχουμε τις διατυπώσεις μας (να γινόμαστε κατανοητοί δηλαδή), να τηρούμε τους κανόνες της κοινότητας και να κρατάμε τις πιο λεπτές ισορροπίες. Σε αντίθεση δηλαδή μ’ ένα τυπικό εργαστήριο, όπου οι συμμετέχοντες έρχονται πιο συνειδητοποιημένοι, υπάρχει μεγαλύτερη ελευθερία στην επικοινωνία μας μαζί τους και το επίπεδο είναι σαφώς ανώτερο. Αυτό βέβαια δεν μειώνει την αξία και την ποιότητα του εργαστηρίου στο ΚΕΘΕΑ, το αντίθετο μάλιστα. Η ομοιότητα έγκειται στο ίδιο το αντικείμενο των εργαστηρίων: και στα δύο υπάρχει η αίσθηση της ομάδας, η έκφραση μέσω αυτής και η επικοινωνία με τους άλλους. Και φυσικά, η δημιουργική απασχόληση: οι ώρες περνούν πολύ διασκεδαστικά και ποιοτικά όταν φτάσεις να καταλάβεις τον παιγνιώδη χαρακτήρα της γραφής.  Τέλος, να πω ότι και για εμάς η διαδικασία αυτή (είτε στο ΚΕΘΕΑ είτε οπουδήποτε αλλού) δε μας αφήνει ανεπηρέαστους. Μέσω των συμμετεχόντων και των γραπτών τους, μαθαίνουμε συνεχώς τους εαυτούς μας. Είναι ένας ωραίος δημιουργικός κύκλος με κέντρο τη γραφή».

Ήταν ευχάριστη έκπληξη για εμάς και ένα διαπιστευτήριο της δουλειάς του εργαστηρίου, όταν η Όλγα μας μίλησε για δύο «αποφοίτους» του: «Δύο άνθρωποι συνέχισαν να παρακολουθούν το εργαστήρι της γραφής με υποτροφία που τους παραχώρησε το Εργαστήρι Ο Κήπος. Ο ένας από τους δύο το ολοκλήρωσε κανονικά και χάρηκε όλη τη διαδικασία. Μια κοπέλα το ξεκίνησε αλλά θεώρησε ότι το συγκεκριμένο εργαστήρι τελικά δεν ήταν αυτό που έψαχνε και κατευθύνθηκε στην τυπική εκπαίδευση. Τώρα κάνει μαθήματα προετοιμασίας για τις Πανελλαδικές στο σχολείο μας».

Κλείνοντας τη συνέντευξη, ρωτήσαμε και τους δύο εάν αυτή η δράση στο ΚΕΘΕΑ έχει περιθώρια βελτίωσης και ποιοι είναι οι στόχοι τους  για το μέλλον. Η Όλγα μας είπε: «Υπάρχουν σκέψεις για βελτίωση και αφορούν στην από μέρους μας καλύτερη αξιοποίηση του υλικού που προκύπτει στην τάξη δημιουργικής  γραφής  κατά τη θεραπευτική διαδικασία. Ακόμη, έχουμε σκέψεις να συνεργαστούν δράσεις μεταξύ τους, όπως η τάξη δημιουργικής γραφής με την τάξη θεάτρου, μουσικής και εικαστικών. Όμως, βασικό μέλημα φέτος θα είναι να επισημοποιηθεί ακόμη περισσότερο η δράση μ’ ένα μνημόνιο συνεργασίας μεταξύ των δύο φορέων, το οποίο δεν υπάρχει. Θεωρούμε ότι χρειάζεται να γίνει μια πιο επίσημη καταγραφή της συνεργασίας με το πανεπιστήμιο. Μέχρι σήμερα, η προσπάθεια αυτή γίνεται με την καλή θέληση των δύο εθελοντών  και τη δική τους ουσιαστική δέσμευση σε αυτό που κάνουν. Φυσικά, θέλουμε να ευχαριστήσουμε πέρα από τον Χρήστο Μαρτίνη και τον Πάνο Παπαπαναγιώτου, που είχαν την ιδέα και ανέλαβαν την υλοποίηση, τον Τριαντάφυλλο Κωτόπουλο και τον Γιάννη Αντάμη που στήριξαν το πρόγραμμα αυτό». Παράλληλα, ο Πάνος πρόσθεσε: «Πάντα υπάρχουν περιθώρια βελτίωσης και πρώτα απ’ όλα για μας τους εισηγητές. Το μεγάλο στοίχημα πάντως παραμένει το ίδιο: Η έκδοση ενός βιβλίου με τις ιστορίες των παιδιών...».


Οφείλουμε να ευχαριστήσουμε για τη συνέντευξη και την πολύτιμη βοήθεια τους: Όλγα Κατσιώκαλη, υπεύθυνη εκπαιδευτικών προγραμμάτων του ΚΕΘΕΑ Ιθάκη, Πάνο Παπαπαναγιώτου, συγγραφεά και τελειόφοιτο του Π.Μ.Σ. Δημιουργικής Γραφής.