ΛΕΞΗtanil
τ.5

Ένα έτος για τον Νίκο Καζαντζάκη


Φανή Κεχαγιά

«Κηρύσσουμε το 2017 ως “Έτος Νίκου Καζαντζάκη” και θέτουμε υπό την Αιγίδα του Υπουργείου Πολιτισμού & Αθλητισμού όλες τις εκδηλώσεις που θα πραγματοποιηθούν στο πλαίσιο του αφιερωματικού αυτού έτους» αναφέρει η υπουργική απόφαση, που έρχεται ως απάντηση στο αίτημα που είχαν υποβάλει από τις αρχές του έτους οι Διεθνής Εταιρεία Φίλων Νίκου Καζαντζάκη, το Ελληνικό Τμήμα της Διεθνούς Εταιρείας Φίλων Νίκου Καζαντζάκη, το Μουσείο Νίκου Καζαντζάκη και οι Εκδόσεις Καζαντζάκη, δηλαδή οι φορείς που σχετίζονται με τη διαφύλαξη και προώθηση του έργου του κρητικού διανοητή.

Μόνο από την Εταιρεία φίλων Ν. Καζαντζάκη είναι προγραμματισμένες στην Ελλάδα και ανά τον κόσμο για το 2017 είκοσι ένα συνέδρια και ημερίδες, που πραγματοποιούνται στις πέντε ηπείρους με ποικίλη θεματολογία για το έργο του, από την Κρήτη και το Ηράκλειο, το Πεκίνο (Ο Καζαντζάκης, ύστερα από εξήντα χρόνια), το Τόκιο (Ο Καζαντζάκης και η Ιαπωνία), μέχρι τη Νότια Κορέα (Γύρω από την «Αναφορά στον Γκρέκο»), την Μπουργκίνα Φάσο (Νίκος Καζαντζάκης: η ζωή, το έργο, η σκέψη του και η έλξη του για την Αφρική) έως τις Βρυξέλες (Ο Καζαντζάκης και η ευρωπαϊκή σκέψη) και το Σεράγεβο (Η επικαιρότητα του Καζαντζάκη). Τα 7.000 μέλη της Εταιρείας ετοιμάζουν εκδηλώσεις σε 126 χώρες, όπως και δυο συνέδρια σε Αθήνα και Ηράκλειο, καθώς και 23 ημερίδες σε όλες τις περιφέρειες της χώρας. Εκτός από τα συνέδρια και τις ημερίδες, οι εκδηλώσεις για τον Καζαντζάκη περιλαμβάνουν επίσης ομιλίες σε σχολεία, εκθέσεις, προβολές κινηματογραφικών ταινιών και ντοκιμαντέρ, επισκέψεις στους τόπους όπου έζησε ή από όπου πέρασε ο Νίκος Καζαντζάκης.

Τέλος, μέσα στο 2017 βγαίνει στις κινηματογραφικές αίθουσες η ταινία του Γιάννη Σμαραγδή για τη ζωή του Έλληνα διανοητή, με πρωταγωνιστή Οδυσσέα Παπασπηλιόπουλο. «Τέσσερις διαφορετικές χώρες, Ελλάδα, Γαλλία, Γερμανία, Αυστρία ενώνουμε τις δυνάμεις μας για να δημιουργήσουμε μια ταινία για τον Κρητικό Έλληνα, τον Ευρωπαίο και τον οικουμενικό συγγραφέα Νίκο Καζαντζάκη!» δηλώνει ο Γιάννης Σμαραγδής. Τα γυρίσματα της ταινίας, που ξεκίνησαν την άνοιξη του 2016, πραγματοποιήθηκαν τόσο σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας και της Κρήτης όσο και σε ευρωπαϊκές πόλεις, καθώς και στην Κίνα.

Η αλήθεια είναι, βέβαια, πως ο Νίκος Καζαντζάκης, αυτή η, για πολλούς γοητευτική, για άλλους αμφιλεγόμενη προσωπικότητα του πνεύματος σε ποικίλες εκφάνσεις του, δε χρειαζόταν τόσους προβολείς, για να προβληθεί. Η ίδια η πολυτάραχη ζωή του και το πολυσχιδές και συχνά αντιφατικό έργο του, που θεματολογικά απλώνεται στα περισσότερα είδη του γραμματειακού -και όχι μόνο- λόγου, καταφέρνουν θαυμάσια να τον κρατούν διαχρονικά στο προσκήνιο των γραμμάτων και των τεχνών.

Δημοσιογράφος, Τέκτονας, Λογοτέχνης, Δημοτικιστής, Εραστής και Σύζυγος, Δοκιμιογράφος, Φιλόσοφος, Διανοητής και Θεωρητικός της Λογοτεχνίας, Εθελοντής κατά τον Πρώτο Βαλκανικό Πόλεμο, Ιδιαίτερος Γραμματέας του Βενιζέλου, Ταξιδευτής και Περιηγητής –τόσο, που κάποιοι θα τον έλεγαν ίσως Άπατρι-, Οραματιστής μιας νέας θρησκείας, Επιστολογράφος, Θεατρικός Συγγραφέας, Επιχειρηματίας (το 1917 επιχειρεί να εκμεταλλευθεί ένα λιγνιτωρυχείο στην Πελοπόννησο), Πολύγλωσσος, Προσκυνητής, Διπλωμάτης, Εθνικιστής αρχικά, Κομμουνιστής μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, Ακτιβιστής, Πολεμικός Ανταποκριτής, Μεταφραστής, Πολιτικός, (το 1945 ηγείται ενός μικρού σοσιαλιστικού κόμματος, σκοπός του οποίου είναι να ενώσει όλες τις ομάδες αποσχισθέντων της μη-κομμουνιστικής αριστεράς και ορκίζεται Υπουργός άνευ χαρτοφυλακίου στην Κυβέρνηση Συνασπισμού του Σοφούλη, αλλά ένα χρόνο μετά, μετά την ένωση των σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων, παραιτείται από το υπουργικό αξίωμα), Εντεταλμένος της UNESCO με αποστολή την προώθηση μεταφράσεων παγκόσμιων κλασικών λογοτεχνικών έργων προς γεφύρωση των πολιτισμών, Συνεργάτης πολλών από τις μεγαλύτερες πνευματικές και πολιτικές προσωπικότητες του πρώτου μισού του 20ού αιώνα, Ευφυής και Ακόρεστος, Αμφισβητίας και Ανήσυχος, ο Νίκος Καζαντζάκης υπερασπίζεται τον «Τελευταίο Πειρασμό» του με τηλεγραφήματα τόσο στο Βατικανό, αφότου ο Πάπας αναγράφει το έργο στο Ρωμαικό Ίνδικα απαγορευμένων βιβλίων, όσο και στην Ορθόδοξη Ιεραρχία στην Αθήνα, παίρνει το Βραβείο Ειρήνης το 1956 στη Βιέννη, αλλά χάνει το Νομπέλ από τον Juan Ramon Jimenez και πεθαίνει από λευχαιμία τον Οκτώβριο του επόμενου χρόνου σε ηλικία 74 ετών.

Κριτικές, κόλαφοι και διθύραμβοι, έχουν γραφεί άπειρες για τον Νίκο Καζαντζάκη και θα συνεχίσουν να γράφονται για πολλά χρόνια ακόμη. Αλλά, να κρίνεις τον Καζαντζάκη ως προς τι και ως προς ποια από τις ιδιότητές του; Και, το κυριότερο, υπό ποία δική σου περιορισμένη και ατελή ιδιότητα;

Προσωπικά, ανέκαθεν με τρόμαζαν – θα μπορούσα να χρησιμοποιήσω τη λέξη «δέος», αλλά τελικά μάλλον πρόκειται για ατόφιο τρόμο- αυτές οι διακριτές περιπτώσεις ανθρώπων που σε μια ζωή καταφέρνουν να χωρέσουν όσα άλλοι –εμείς;- δε θα προλάβαιναν σε δέκα ή και περισσότερες ζωές. Η βιογραφία και εργογραφία του, ακόμη και επιγραμματικά δοσμένες, γεμίζουν αρκετές σελίδες και αυτό από μόνο του αποτελεί ικανή απόδειξη. Από την άλλη, πρόκειται για μια από τις πιο πολυσυζητημένες και πολυσύνθετες προσωπικότητες της Νεότερης Ελληνικής Ιστορίας και της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, εφόσον ο Νίκος Καζαντζάκης έχει κριθεί και κατακριθεί, έχει αποκαθηλωθεί και αποκατασταθεί, έχει λατρευτεί και μισηθεί, έχει διυλιστεί και ανασυντεθεί πλειστάκις εξίσου εν ζωή και μετά θάνατον.

Πάνω, όμως, από τις όποιες απόπειρες ανάλυσης και ανατομίας της ζωής και του έργου του, μία τρανταχτή αλήθεια είναι πως ο Καζαντζάκης βρίσκεται, αν όχι στην πρώτη, έστω σε μια από τις πρώτες θέσεις στη λίστα των υπερανθρώπων χωρίς να θεωρώ καθόλου υπερβολή τον χαρακτηρισμό. Μια ακόμη υπέρτερη αλήθεια είναι πως, ασχέτως του θορύβου που προκαλεί το όνομά του, ο αφορισμός του, οι εναλλασσόμενες πολιτικές πεποιθήσεις του και ο ακτιβισμός του, ο αποκλεισμός του από τα Βραβεία Νόμπελ και ο πολυτάραχος βίος του, ο Νίκος Καζαντζάκης στη βαθύτερη ουσία του παραμένει ένας αμετανόητος ταγμένος διανοητής και ένας ταπεινός και πεισματάρης εργάτης του λόγου, πρωτίστως του ελληνικού. Τα πνευματικά αποστάγματα του «Αλέξη Ζορμπά»,  ο φιλοσοφημένος βασανισμός του «Τελευταίου Πειρασμού», η ψιθυριστή κραυγή της «Ασκητικής», η συνταρακτική ψυχαναλυτική υπερ-ανατομία στον «Καπετάν-Μιχάλη» του και τόσα άλλα, δείχνουν έναν μαέστρο χειριστή, αλλά και έναν μονίμως ξαφνιασμένο με τη δύναμη της ελληνικής γλώσσας υπηρέτη του ελληνικού λόγου.

Γι’ αυτά και για άλλα τόσα, το «Έτος Καζαντζάκη», μέσα από τις λαμπερές φιλόδοξες εκδηλώσεις και τα φώτα που επιδίωξε να τραβήξει επάνω του, ίσως τελικά επιχειρεί να μας δείξει πως καθυστέρησε πολύ περισσότερο απ’ όσο έπρεπε.