ΛΕΞΗtanil
τ.4

Τι ήξερες –ή δεν ήξερες– για τον Ντανταϊσμό (Dada)


Μάρτζη Κοντέσσα

Μην εμπιστεύεστε το Νταντά. Το Νταντά είναι τα πάντα. Το Νταντά αμφιβάλλει για τα πάντα. Αλλά οι πραγματικοί Νταντά είναι εναντίον του ΝΤΑΝΤΑ.                                            
Τ
ristan Tzara


Κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου πολέμου εμφανίζεται ένα ρεύμα αναζήτησης θεμάτων και περιεχομένου από τον κόσμο της φαντασίας. Στην ουδέτερη Ελβετία, σημαντικό καλλιτεχνικό κέντρο αποτέλεσε η Ζυρίχη, στην οποία αναπτύχθηκε τέχνη με τον τρόπο του φανταστικού και του παράλογου. Οι συνέπειες του πολέμου και η γενικότερη αβεβαιότητα έκανε τους ανθρώπους να χάσουν τη πίστη τους στις απόλυτες αξίες. Το Cabaret Voltaire της Ζυρίχης έμελλε ν’ αποτελέσει τον τόπο γέννησης ενός παράδοξου καλλιτεχνικού κινήματος με πολιτικά ερεθίσματα. Ως τόπος συνάντησης νεαρών καλλιτεχνών με αντιπολεμικές ιδέες και ελεύθερο πνεύμα, έγινε γρήγορα στέκι σημαντικών καλλιτεχνών και γεννήτορας του ντανταϊσμού τον Φλεβάρη του 1916. 

Ο όρος «νταντά» (dada) καθιερώθηκε ως ονομασία του κινήματος που άρχισε να σχηματίζεται μέσα από το φαινομενικό χάος των εκδηλώσεων του Cabaret Voltaire. Η προέλευση του ονόματος αμφισβητείται έως σήμερα. Γνωστότερη και κυρίαρχη εκδοχή […] είναι αυτή του Huelsenbeck πως το όνομα γεννήθηκε […]όταν μια παρέα καλλιτεχνών άνοιξε ένα γαλλογερμανικό λεξικό, […]τυχαία στη λέξη νταντά, που σημαίνει κουνιστό αλογάκι-παιχνίδι ή στη χωρίς νόημα λέξη νταντά που χρησιμοποιούν τα μωρά.

Οι ντανταϊστές θέλησαν να εκφράσουν την αντίθεσή τους στη μαζική υστερία και τον παραλογισμό του πολέμου. Πρόκειται για ένα κίνημα αντί–τέχνης, αναρχικό, μηδενιστικό και ανατρεπτικό, αφού επιδιώκει να αποδεσμεύσει τον άνθρωπο από τις καταστροφικές συμβάσεις του περιβάλλοντος, τις παραδοσιακές αντιλήψεις για το καλό γούστο στη λογοτεχνία και τις τέχνες γενικότερα, καθώς και να σπάσει τις σταθερές δομές, τα πρότυπα και τα σύμβολα μιας κοινωνίας που θεωρούνταν ετοιμοθάνατη. Οι ντανταϊστές θέλησαν να συμφιλιώσουν κατ’ ουσία τον άνθρωπο με την ατομική του ελευθερία και να τον αποδεσμεύσουν από τη μηχανιστική ερμηνεία του κόσμου που επικρατούσε.

Με επίθεση κατά της λογικής και προκλητική διάθεση στις αντικαλλιτεχνικές εκδηλώσεις τους, οι ντανταϊστές, με επιφανειακή έλλειψη αξιών, δημιούργησαν ένα κίνημα αντίθετο προς κάθε τι παραδοσιακό, αρνούμενοι τον διαχωρισμό καλού–κακού και με ιδιαίτερη μέριμνα προς τη γλώσσα και την αξία των λέξεων πέρα από την καθημερινή τους χρήση. Το ενδιαφέρον του κινήματος επικεντρώνεται στις πρωτόγονες τέχνες, ενώ αμφισβητεί και προσεγγίζει ειρωνικά τις αρχές της μοντέρνας κοινωνίας, αντιπροτείνοντας το χιούμορ, τον παραλογισμό και τα σκάνδαλα. Οι ίδιοι οι καλλιτέχνες επιδίωκαν να σοκάρουν και να ενοχλήσουν το αστικό κατεστημένο πρεσβεύοντας τον κυνισμό, την άρνηση στους νόμους της ομορφιάς και της αισθητικής, καθώς και της κοινωνικής οργάνωσης. Οι θιασώτες του ρεύματος οργάνωναν συχνά αυθόρμητες βραδιές, συνδυάζοντας τα γράμματα και τις τέχνες, συντάσσοντας κείμενα και διασκεδάζοντας με παιχνίδια λεξιλογίου και ποίησης.

Η πλούσια εφευρετικότητα αυτού του χιούμορ κρυβόταν πίσω από όλες τις εκδηλώσεις των ντανταϊστών είτε στην απαγγελία ποιημάτων με λέξεις χωρίς νόημα, κάτω από τον εκκωφαντικό θόρυβο των μηχανών, είτε σε παράλογες παραστάσεις θεάτρου ή καμπαρέ. Πίσω από όλα αυτά, όμως, κρυβόταν μια σοβαρή πρόθεση: η κριτική επανεξέταση όλων των παραδόσεων, των προϋποθέσεων, των κανόνων, ακόμα και των ίδιων των εννοιών της τάξης που είχαν καθορίσει τη δημιουργία έργων τέχνης σε όλη την ανθρώπινη ιστορία.

Πρωτεργάτες του κινήματος αποτελούν οι Tristan Tzara, Richard Huelsenbeck, Hugo Ball, ενώ κυριότεροι εκπρόσωποι του είναι οι Raoul Hausmann, Georg Grosz, Johanes Baargeld, Johanes Baader και Max Ernst. Μια γενιά ανθρώπων που γεννήθηκε σε περίοδο καλλιτεχνικής επανάστασης και ωρίμασε στη σκιά του πολέμου, γεμάτη αντιφάσεις, αποδοκίμασε με την τέχνη της την ιδέα των επίσημων κινημάτων.

Ο ντανταϊσμός έχει τις ρίζες του στον κυβισμό, τον φουτουρισμό και τον ακτινισμό, και με τη σειρά του επηρέασε μετέπειτα στιλ όπως το avant-garde, καθώς και τον σουρεαλισμό, τον νεορεαλισμό, την pop art και τη μουσική punk rock. Ως κίνημα έπαψε να υπάρχει το 1924 και οι εκπρόσωποί του «ασπάστηκαν» τον σουρεαλισμό και τον υπερρεαλισμό.

Ο ντανταϊσμός μπορεί να ζει ακόμη και σήμερα, πέρα από την καλλιτεχνική κληρονομιά των έργων που έχει αφήσει, και ως παιχνίδι δημιουργικής γραφής, γιατί τι άλλο είναι η γραφή, αν δεν είναι δημιουργική; Η δημιουργικότητα του ντανταϊσμού και η γραφή, το παιχνίδι με τις λέξεις, που πολλές φορές δημιουργούν κάτι έξω από το νοητικά ορθό, μπορούν να συγκεράσουν στίχους και κείμενα ντανταϊστικής φόρμας. Αρκεί η άτακτη μίξη λέξεων και η επανατοποθέτησή τους σε μια διαφορετική σειρά!

Συνταγή: ΠΩΣ ΝΑ ΦΤΙΑΞΕΤΕ ΕΝΑ ΝΤΑΝΤΑΪΣΤΙΚΟ ΠΟΙΗΜΑ
Πάρτε μια εφημερίδα.
Πάρτε ένα ψαλίδι.
Διαλέξτε από την εφημερίδα ένα άρθρο στο μέγεθος του ποιήματος που θέλετε να κάνετε.
Κόψτε με το ψαλίδι το άρθρο.
Κατόπιν, κόψτε προσεχτικά τις λέξεις που αποτελούν το άρθρο και βάλτε τις μέσα σε μια τσάντα.
Ταρακουνήστε μαλακά την τσάντα.
Στη συνέχεια, αρχίστε να βγάζετε από την τσάντα τη μια λέξη μετά την άλλη.
Αντιγράψτε τις ευσυνείδητα με τη σειρά που βγήκαν από την τσάντα.                                                         
Το ποίημα θα σας μοιάζει.

Και να που γίνατε ένας άπειρα πρωτότυπος συγγραφέας με μια χαριτωμένη ευαισθησία, έστω κι αν δεν σας καταλαβαίνει το κοινό σας.

«Όταν τα σκυλιά διασχίζουν τον αέρα μέσα σ’ ένα διαμάντι σαν ιδέες και το συμπλήρωμα του μηνιγγιού δείχνει την ώρα του προγράμματος του ξυπνητηριού» οι τιμές είναι χθες κατάλληλες κατόπιν πίνακας / εκτιμούμε την εποχή του ονείρου των ματιών / πομπωδώς να απαγγέλλει τα ευαγγέλια είδος που πέφτει σε αφάνεια / ομάδα της αποθέωσης φανταστείτε είπε το μοιραίο εξουσία των χρωμάτων / γλυπτό φτερουγίζει την πραγματικότητα μια μαγεία / θεατής όλες οι προσπάθειές του όχι άλλο πια 10 με 12 / κατά τη διάρκεια της περιπλάνησης ανεμοθύελλα κατέρχεται η πίεση / καθιστώντας τους πολλούς μια γραμμή σάρκας πάνω σε μια τερατώδη συντριπτική σκηνή / να γιορτάσει αλλά οι 160 οπαδοί μέσα σε βήματα που τυποποιήθηκαν από την μαργαρίνη».

ΤΡΙΣΤΑΝ ΤΖΑΡΑ


Βιβλιογραφία:
https://www.sansimera.gr/articles/64   
http://ebooks.edu.gr/modules/ebook/show.php/DSGL-B125/668/4444,19911/index_c_13.html
https://floroieikastikoi.blogspot.gr/2012/09/blog-post_6715.html
http://www.artmag.gr/art-history/art-history/item/429-dada
http://dreamyshoots.blogspot.gr/2011/10/dada.html