ΛΕΞΗtanil
τ.4

Εισαγωγή στην ηλεκτρονική λογοτεχνία


Λίζι Πουρνάρα

Η ηλεκτρονική λογοτεχνία ορίζεται ως η λογοτεχνία που παράγεται και σχεδιάζεται αποκλειστικά από και για τον ηλεκτρονικό υπολογιστή, και δεν θα πρέπει να συγχέεται με την ψηφιοποιημένη μορφή ενός έντυπου κειμένου. Η ηλεκτρονική λογοτεχνία είναι από τη φύση της πολυτροπική (multimodal), κάνοντας δηλαδή χρήση εικόνας, κειμένου, ήχου και βίντεο, αποτελώντας έναν συγκερασμό αυτών των στοιχείων, χωρίς να δεσμεύεται στη χρήση όλων αυτών ταυτόχρονα. Όσον αφορά τα λογοτεχνικά είδη της, αυτά είναι συνεχώς υπό διαμόρφωση. Μπορεί να γίνει μια διάκριση ανάμεσα στην πεζογραφία, όπως αυτή εκπροσωπείται από τα ηλεκτρονικά υπερκείμενα, και την ψηφιακή ποίηση, που είναι μια πολύ γενική κατηγορία η οποία περιλαμβάνει διάφορα είδη, όπως για παράδειγμα την κινητική ποίηση (kinetic poetry) που είναι γραμμένη συνήθως στο πρόγραμμα Flash, και τους παραγωγούς κειμένου (text generators).

Στην ηλεκτρονική πεζογραφία, το έργο το οποίο θεωρείται κλασικό στο είδος που εισάγει –το ηλεκτρονικό υπερκείμενο– και σημείο αναφοράς για τις μετέπειτα πρακτικές στην ηλεκτρονική λογοτεχνία είναι το κείμενο “afternoon, a story” του Michael Joyce που δημιουργήθηκε το 1987 και κυκλοφόρησε το 1990. Η ημερομηνία αυτή αποτελεί ορόσημο για την ηλεκτρονική λογοτεχνία. Το “afternoon, a story” δημοσιεύθηκε από την Eastgate Systems και δημιουργήθηκε στο λογισμικό  “Storyspace”, που υπήρξε προϊόν συνεργασίας μεταξύ προγραμματιστών και λογοτεχνών. Το συγκεκριμένο κείμενο αποτελεί την πρώτη γενιά ηλεκτρονικών υπερκειμένων, τα οποία περιλαμβάνουν μόνο γραπτό κείμενο. Η δεύτερη γενιά ηλεκτρονικών υπερκειμένων εμπεριέχει και την εισαγωγή εικόνων. Ένα ακόμη μεταγενέστερο κλασικό κείμενο αποτελεί το “Patchwork Girl” της Shelley Jackson, που δημοσιεύθηκε από την Eastgate Systems το 1995.

Μέχρι στιγμής, έχουν υπάρξει τρεις ανθολογίες ηλεκτρονικής λογοτεχνίας από την Electronic Literature Collection. Ο πρώτος τόμος δημοσιεύθηκε τον Οκτώβριο του 2006, του οποίου την επιμέλεια είχαν αναλάβει η Katherine Hayles, ο Nick Montfort, ο Scott Rettberg και η Stephanie Strickland. Στα περιεχόμενα του ηλεκτρονικού τεύχους, μπορεί κάνεις να διακρίνει διάφορες κατηγορίες ηλεκτρονικών έργων, κάποια να πλησιάζουν περισσότερο στη λογοτεχνία όπως είναι γνώριμη μέσω του έντυπου μέσου με κάποιες διαφοροποιήσεις, και άλλα απομακρύνονται αρκετά από τη λεκτική τέχνη, εξελισσόμενα σε διαφορετικά μονοπάτια αφήγησης.

Ο δεύτερος τόμος της ηλεκτρονικής λογοτεχνίας δημοσιεύθηκε τον Φεβρουάριο του 2011, και την επιμέλεια ανέλαβαν οι Laura Borràs, Talan Memmott, Rita Raley και Brian Stefans. Τα είδη των κειμένων που περιλαμβάνονται, κινούνται πάνω-κάτω στις ίδιες κατηγορίες, όπως και το προηγούμενο τεύχος. Το ίδιο ισχύει και για τον αριθμό των έργων που περιλαμβάνονται. Τη μεγάλη διαφορά έρχεται να κάνει η τρίτη και πιο πρόσφατη συλλογή, που δημοσιεύθηκε τον Φεβρουάριο του 2016. Στην προκειμένη περίπτωση έχει πολλαπλασιαστεί ο αριθμός των έργων και έχει αυξηθεί η εμφάνιση νέων ειδών ηλεκτρονικής λογοτεχνίας. Ακόμη, ενδιαφέρον παρουσιάζει και το γεγονός ότι πολλά έργα είναι γραμμένα σε κάποια άλλη ξένη γλώσσα εκτός από την κυρίαρχη αγγλική, δημιουργώντας ένα άνοιγμα προς νέο αναγνωστικό κοινό ομιλητών άλλων γλωσσών.

Ένα από τα χαρακτηριστικά της ηλεκτρονικής λογοτεχνίας είναι η εφήμερη φύση της. Λόγω των ραγδαίων τεχνολογικών εξελίξεων και την έλλειψη οικονομικών πόρων, πολλά ψηφιακά λογοτεχνικά έργα εξαφανίζονται. Η μελέτη τους και η συνηθέστερη επαφή με αυτά γίνεται και βιώνεται μέσω βιντεοσκοπήσεων που έχει κάνει ο δημιουργός των έργων. Αντίστοιχα, μερικοί «χρήστες» και «αναγνώστες» αυτών των έργων μαγνητοσκοπούν την αναγνωστική εμπειρία τους και διάδραση με τα έργα. Αξίζει σε αυτήν την περίπτωση να αναφερθεί το Εργαστήριο Μιντιακής Αρχαιολογίας (Media Archeology Lab) στο Κολοράντο των Ηνωμένων Πολιτειών, το οποίο συλλέγει παλιές συσκευές ηλεκτρονικών υπολογιστών που είναι συμβατά με παλαιότερα ηλεκτρονικά λογοτεχνικά έργα σε μια προσπάθεια διάσωσής τους για το μέλλον.

Η ηλεκτρονική λογοτεχνία απαιτεί διαφορετικού είδους αναγνωστικών δεξιοτήτων από αυτών που συναντά κανείς στην έντυπη λογοτεχνία. Διακρίνουμε σιγά σιγά μια νέα γενιά αναγνωστών με πολύ ευέλικτους τρόπους ανάγνωσης που βασίζεται σε μια πολυτροπική αναγνωστική ευχέρεια (multimodal literacy). Επιπλέον, θα πρέπει να ληφθεί υπόψη το γεγονός ότι δεν είναι μόνο ο άνθρωπος που «διαβάζει» την ηλεκτρονική λογοτεχνία, αλλά και το μηχάνημα όπως ο ηλεκτρονικός υπολογιστής. Για παράδειγμα, μεγάλο ενδιαφέρον στην ηλεκτρονική λογοτεχνία παρουσιάζει η ανάμειξη φυσικής γλώσσας με τον κώδικα προγραμματισμού. Χαρακτηριστική περίπτωση αποτελεί το λογοτεχνικό είδος “codepoetry” που θα το μεταφράζαμε ως «κωδική ποίηση». Μια συγγραφέας και προγραμματίστρια που έχει αφιερώσει μεγάλο μέρος της δουλειάς της σ’ αυτό το είδος είναι η Αυστραλιανή Mez Breeze, έχοντας δημιουργήσει ένα μείγμα κώδικα και γλώσσας ονομαζόμενο “mezangelle”.

Ένα από τα επιτεύγματα της ηλεκτρονικής λογοτεχνίας είναι ότι επαναπροσδιορίζει την έννοια της συγγραφής του έργου. Στην έντυπη λογοτεχνία ο ρόλος του συγγραφέα είναι λίγο-πολύ γνωστός. Αντίθετα, στην ηλεκτρονική λογοτεχνία, ο όρος αυτός επανεξετάζεται και αναθεωρείται, καθώς σε αυτήν την περίπτωση υπάρχει μια ομάδα ανθρώπων που είναι υπεύθυνοι για τη «συγγραφή» και τη «σύνταξη» του ηλεκτρονικού λογοτεχνικού κειμένου. Οι ρόλοι είναι διαφορετικά κατανεμημένοι. Η συνεργασία μεταξύ του συγγραφέα και του προγραμματιστή αποτελεί συνήθως τον κανόνα για τη δημιουργία ενός ηλεκτρονικού κειμένου.

Αυτό που δεν χωράει αμφιβολία είναι πως η ηλεκτρονική λογοτεχνία βρίσκεται στον χώρο της ευρύτερης πειραματικής πρακτικής. Θυμίζει σε αρκετά σημεία τις καλλιτεχνικές πρακτικές στη λογοτεχνία και τον κινηματογράφο κατά τη διάρκεια του μοντερνισμού στις αρχές του 20ού αιώνα, με τη διαφορά όμως ότι τα τεχνολογικά μέσα που χρησιμοποιούνται έχουν επιταχύνει ραγδαία τους ρυθμούς εξέλιξης.