ΛΕΞΗtanil
τ.3

Επαναπροσδιορίζοντας την Avant-Garde: Τα Τρυφερά Κουμπιά της Gertrude Stein


Λίζι Πουρνάρα

Το παρόν κείμενο διερευνά τον ορισμό της γυναικείας avant-garde και τον ρόλο της σε σχέση με τη σύγχρονη τέχνη μέσω της ποιητικής συλλογής Τρυφερά Κουμπιά της Gertrude Stein. Το πρώτο μέρος εστιάζει στις θεωρίες των Susan Rubin Suleiman, Elisabeth Frost και Richard Murphy σχετικά με την πειραματική πρακτική. Στο δεύτερο μέρος, επιχειρώ να θέσω τις βάσεις για έναν διάλογο μεταξύ της θεωρίας του Roland Barthes και των Τρυφερών Κουμπιών με απώτερο σκοπό τη δημιουργική συνομιλία ενός θεωρητικού κειμένου μ’ ένα λογοτεχνικό.


Ορίζοντας την Avant-Garde

Η θεωρητικός Susan Rubin Suleiman θέτει το ερώτημα: «Είναι η avant-garde συνώνυμη με την πειραματική πρακτική;».[i] Η ίδια προσπαθεί να εντοπίσει την απάντηση ανάμεσα σε μια γενική πειραματική πρακτική της οποίας ο ριζοσπαστισμός δεν δεσμεύεται από συγκεκριμένες ιστορικές περιόδους, και σ’ ένα ειδικότερο ιστορικό φαινόμενο στις αρχές του 20ού αιώνα, τον μοντερνισμό. Παρά την πλούσια γυναικεία ποιητική γραφή στο πλαίσιο αυτής της περιόδου, το έργο τους παραμένει άγνωστο στο ευρύ κοινό, καθώς οι κριτικοί της λογοτεχνίας έχουν ασχοληθεί ελάχιστα με αυτό. Ως αποτέλεσμα, η ιστορική avant-garde παραμένει στη σύλληψή της μια αυστηρώς ανδρική πρακτική.

Ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της γυναικείας avant-garde είναι ο τρόπος που συνδέεται με την ανδροκρατούμενη, αφού όπως επισημαίνει η Elisabeth Frost στο βιβλίο της The Feminist Avant-Garde in American Poetry, η σχέση τους είναι αμφίσημη, καθώς τείνουν να αποφεύγουν τους δεσμούς και συσχετισμούς με υπάρχοντες οργανισμούς.[ii] Η μη συσπείρωση των ποιητριών σε οργανωμένες σχολές τούς δίνει το πλεονέκτημα της ανεξαρτησίας, αφήνοντας ανοιχτό το πεδίο για πιο απροσδόκητους πειραματισμούς. Άμεσο αποτέλεσμα αυτής της κατάστασης, υποστηρίζει η Frost, είναι ότι o γυναικείος ριζοσπαστισμός διατηρεί ακόμη και σήμερα την ανατρεπτική ιδιότητά του, σε αντίθεση με την ανδρική πειραματική γραφή.

Η Frost υποδεικνύει την αναγκαιότητα της πειραματικής πρακτικής ως «κάτι περισσότερο από μια αισθητική επιλογή, καθώς φέρνει το βάρος, την ευθύνη της επείγουσας κοινωνικής πεποίθησης»,[iii] ενώ ο θεωρητικός Richard Murphy θίγει τον προβληματικό χαρακτήρα της avant-garde ως αποτέλεσμα της αυτονομίας του καλλιτέχνη από τους κοινωνικούς θεσμούς: «Παρ’ όλο που η αυτονομία προσφέρει έναν βαθμό ανεξαρτησίας και κριτικής απόστασης από την κοινωνία, η τέχνη υποφέρει ταυτόχρονα από αυτήν την απομόνωση».[iv] Λαμβάνοντας υπόψη τον προβληματισμό του Murphy, δεν θα πρέπει να ξεχνάμε τον απαραίτητο ρόλο της πρωτοπορίας και του πειραματισμού, και τα άμεσα οφέλη τους, καθώς μέσα στην τέχνη εμπεριέχεται πάντοτε μια κριτική στάση, που σηματοδοτεί την ύπαρξη μιας αντίστιξης που διατηρεί το ανθρώπινο υποκείμενο σε επαγρύπνηση. Αναπόσπαστο κομμάτι ύπαρξης της πρωτοπορίας είναι ο συγκερασμός τέχνης και ζωής. Αυτό βέβαια δεν αποτελεί έναυσμα ρηχότητας της καλλιτεχνικής δραστηριότητας, ούτε ευνοεί στάσεις που παραβλέπουν την  τεχνική που κρύβεται πίσω από ένα έργο τέχνης, και εξωραΐζουν οποιαδήποτε απλοϊκή πρακτική σε τέχνη.

Ο Murphy συνεχίζει την επιχειρηματολογία του επισημαίνοντας τον κεντρικό στόχο της πρωτοπορίας, που «δεν είναι απλώς να ανατινάξει τον θεσμό της τέχνης, αλλά να οδηγήσει την αισθητική εμπειρία έξω από την απομόνωσή της, με σκοπό να την επαναφέρει στον πραγματικό κόσμο, όπου θα μπορεί να διατελέσει τον ρόλο της στην ανα-διαμόρφωση και μεταμόρφωση της καθημερινής ζωής».[v] Το έργο των πρωτοπόρων έχει κατηγορηθεί ως αφηρημένο, δύσκολο και ώς ένα σημείο δίχως νόημα. Παρ’ όλα αυτά, ο Murphy εξηγεί πως μόνο μέσα από την κριτική ματιά που προσφέρει η πρωτοπορία μπορεί το ανθρώπινο υποκείμενο να έχει πρόσβαση στον τρόπο κατασκευής του νοήματος: «Αυτές οι μορφές πρωτοπορίας αποκαλύπτονται πως είναι γεμάτες νόημα σ’ ένα άλλο επίπεδο, συγκεκριμένα σ’ ένα μετα-αισθητικό επίπεδο, όπου η τέχνη ασκεί αυτοκριτική και συλλογιέται τις συνθήκες τη δικής της πιθανότητας».[vi]


Τρυφερά Κουμπιά

Η πειραματική ποιητική της Gertrude Stein στα Τρυφερά Κουμπιά δεν είναι αποκομμένη από την καθημερινή ζωή, αλλ’ αποτελεί μια πολιτική δήλωση σχετικά με τον τρόπο που βλέπουμε το νόημα, αλλά και την ίδια τη γλώσσα. Στο βιβλίο του Ο Βαθμός Μηδέν της Γραφής, ο Roland Barthes κάνει λόγο για τη σωματική πλευρά της λογοτεχνίας και την υλική υπόσταση που της δίνεται μέσω της λογοτεχνικής φόρμας.[vii] Ο ίδιος, και κατ’ επέκταση η Stein, αποπειράται να πείσει τους αναγνώστες να δουν τη γλώσσα μέσα από ένα διαφορετικό πρίσμα: όχι ως ένα σύστημα επικοινωνίας βασισμένο πάνω στη σημειωτική, αλλά ως μια υλική ύπαρξη. Για τον Barthes όσο και για τη Stein, η ποίηση οφείλει να ξαναβρεί το αρχικό της νόημα, να φτιάξει και να κατασκευάσει. Μέσα από αυτή την οπτική γωνία η ποιητική φόρμα γίνεται όρος μιας “τεχνουργίας”, όπως η κεραμική ή η χρυσοχοΐα»[viii].

Στα Τρυφερά Κουμπιά, η ποιητική φόρμα των λέξεων αποκτά διαστάσεις απτού αντικειμένου και η Stein φέρνει τους αναγνώστες της αντιμέτωπους με τη θεμελιώδη ερώτηση: τι είναι τελικά η ποίηση; Είναι η φόρμα, το περιεχόμενο ή η γλώσσα; Όπως οι κυβιστές ζωγράφοι δοκίμαζαν την αυθεντική ικανότητα πρόσληψης του κοινού τους, έτσι και η Stein παίζει με τις προσδοκίες των αναγνωστών της και τις πεποιθήσεις τους σχετικά με την ποίηση.

Στο βιβλίο του Η Απόλαυση του Κειμένου, ο Barthes διαφοροποιεί και διακρίνει δύο είδη κειμένου: το κείμενο της απόλαυσης και το κείμενο της ηδονής. Σύμφωνα με τον Barthes, το κείμενο της απόλαυσης είναι «το κείμενο που ευχαριστεί, γεμίζει, φέρνει ευφορία, το κείμενο που έρχεται από την κουλτούρα, δεν ξεκόβει μ’αυτή, συνδέεται με μια βολική άσκηση της ανάγνωσης».[ix] Σ’ αντίθεση με το κείμενο της απόλαυσης, το κείμενο της ηδονής είναι «το κείμενο που φέρνει σε κατάσταση χαμού, το κείμενο που ξεβολεύει (ίσως μέχρι την πλήξη), που κάνει να τρικλίζουν τα ιστορικά πολιτισμικά, ψυχολογικά βάθρα του αναγνώστη, η σταθερότητα των αναμνήσεών του, που οδηγεί σε κρίση τη σχέση του με τη γλώσσα».[x] Σύμφωνα με τα παραπάνω, θα μπορούσε να υποστηρίξει κανείς ότι τα Τρυφερά Κουμπιά της Stein είναι το κείμενο της ηδονής και όχι της απόλαυσης, καθώς το πειραματικό περιεχόμενό τους ξεβολεύει τους αναγνώστες και φέρνει σε ρήξη με την ιδέα της ίδιας της γλώσσας.

 Ένα καίριο σημείο για το κείμενο της ηδονής σύμφωνα με τον Barthes είναι η επανάληψη, καθώς «η επανάληψη γεννά η ίδια την ηδονή».[xi] Στα Τρυφερά Κουμπιά, η επανάληψη είναι αισθητή σε όλο το κείμενο, και οι αναγνώστες φτάνουν σε μια «κατάσταση χαμού» και «στο μηδέν του σημαινόμενου» μέσω της υπερβολικής επανάληψης:[xii] «Ένα δεν, ένα δεν αφότου, ένα δεν αφότου όταν, ένα δεν αφότου όταν αφότου, ένα δεν αφότου όταν αφότου ένα δεν αφότου όταν αφότου, ένα δεν αφότου, ένα δεν αφότου όταν αφότου, ένα δεν αφότου, ένα δεν, ένα δεν αφότου ένα δεν αφότου, ένα δεν αφότου, ένα δεν αφότου».[xiii]

Ένα βασικό συστατικό του ριζοσπαστισμού της πειραματικής ποίησης είναι το στοιχείο της κατάπληξης, όπως αυτό ασκείται μέσω των τεχνικών της αποξένωσης, οι οποίες στοχεύουν να σοκάρουν και να εκπλήξουν τους αναγνώστες. Με το να αναρωτιέται κατά πόσο «δεν είναι απαραίτητο να ανακατεύεις την κατάπληξη»[xiv] μέσα στον πυρήνα της ποιητικής πρακτικής, η Stein καυτηριάζει αυτούς που επιμένουν να αγνοούν την περιθωριακή ποίηση και ευνοούν πιο συμβατικά είδη τα οποία δεν αναστατώνουν ούτε προκαλούν κάποιο είδος κατάπληξης.

Η διαφορά οδηγεί στη δημιουργία νοήματος, αλλά η Stein δεν αποβλέπει στη δημιουργία του με τη συμβατική έννοια του όρου, αλλά σ’ ένα διαφορετικό είδος ποίησης που χρειάζεται να εξαπλωθεί και δεν περιορίζεται στη σημειωτική: «Όλο αυτό και μη κανονικό μη ακανόνιστο στο μη αρμονικό».[xv] Αδιαφορώντας για τους κανόνες της σύνταξης – που δεν είναι παρά ένα «σύστημα για επίδειξη»,[xvi] η Stein αμφισβητεί τις έννοιες της γλώσσας και των λέξεων ως μεταφορείς ακριβούς νοήματος, καθώς οι άστατες συντακτικές επιλογές της ανατρέπουν τις προσδοκίες των αναγνωστών σχετικά με την ανάγνωση και πρόσληψη συντακτικών δομών.

Η γραφή για τον Barthes δεν είναι τίποτ’ άλλο εκτός από μια «διάρκεια κενών σημείων που μόνο η κίνησή τους είναι σημασιακή».[xvii] Στα Τρυφερά Κουμπιά, οι λέξεις-αντικείμενα της Stein είναι μια τέτοια «διάρκεια κενών σημείων» εφόσον παρομοιάσει κανείς ένα σημαίνον μ’ ένα γραμματόσημο. Και το σημαίνον και το γραμματόσημο στερούνται το περιεχόμενό τους και πρέπει να εκτιμηθούν για κάτι άλλο, πέραν της ιδιότητάς τους να σημαίνουν κάτι: «Το γραμματόσημο που δεν είναι σχισμένο μοναχά αλλά επίσης ταιριαστό, δεν είναι σύμβολο κανένα».[xviii]

Ο Barthes συγκρίνει τη μοντέρνα ποίηση με το μυθικό κουτί της Πανδώρας: «Κάθε ποιητική λέξη γίνεται έτσι ένα απροσδόκητο αντικείμενο, ένα κουτί της Πανδώρας απ’ όπου φεύγουν όλες οι δυνατότητες της γλώσσας».[xix] Τα κουτιά που αναφέρονται στα Τρυφερά Κουμπιά λειτουργούν ακριβώς με τον ίδιο τρόπο όπως το κουτί της Πανδώρας που αναφέρει ο Barthes: «ΕΝΑ ΚΟΥΤΙ. Μέσα από την καλοσύνη έρχεται ερυθρότητα και από την αγριότητα έρχεται ίδια ερώτηση ταχεία από το μάτι έρχεται η έρευνα, από την επιλογή έρχεται επίπονο κοπάδι».[xx] Το κουτί είναι γεμάτο εκπλήξεις που περιμένουν τους αναγνώστες να τις ανακαλύψουν. Κι όμως, πάνω στην ανακάλυψή τους, προκαλούν μια θολούρα που αναστατώνει τις προσδοκίες των αναγνωστών. Από το κουτί ξεπηδούν πολλά πράγματα, το ένα μέσα από το άλλο, σαν αλυσιδωτά γεγονότα.

Η εξάπλωση του στίχου πέρα από τα καθορισμένα του όρια αποτελεί έναν από τους πιο σημαντικούς ποιητικούς πειραματισμούς στα Τρυφερά Κουμπιά. Μ’ ανάλογο τρόπο λειτουργίας του καμβά ζωγραφικής για τους κυβιστές ζωγράφους λειτουργεί η σελίδα για τη Stein. Οι πίνακες των κυβιστών δίνουν την εντύπωση ότι ξεφεύγουν από το πλαίσιό τους. Στα Τρυφερά Κουμπιά, ο στίχος φαίνεται ότι προσπαθεί να ξεφύγει από τα όρια της σελίδας με τη συνεχή προσπάθειά του να εξαπλωθεί. Η Stein σχολιάζει τη σημαντικότητα του χώρου και την ανάγκη του στίχου ν’ αποκτήσει ένα υλικό σώμα, που μεγαλώνει σταδιακά από ενότητα σε ενότητα: «Κορδέλα ορθογώνια δεν σημαίνει πως δεν υπάρχει έκρηξη σημαίνει πως εάν θέση δεν υπάρχει για το κράτημα θέση δεν υπάρχει για το άπλωμα».[xxi]

Οι τρεις ενότητες στα Τρυφερά Κουμπιά αναπαριστάνουν την πρόοδο αυτής της εξάπλωσης. Στην ενότητα «Αντικείμενα», το μήκος των πεζών ποιημάτων ποικίλλει από μια γραμμή μέχρι και ολόκληρες σελίδες. Η επόμενη ενότητα έχει τον τίτλο «Φαγητά» και ξεκινά με μια λίστα λέξεων σε κεφαλαία γράμματα, χωρισμένες με άνω τελεία. Αυτοί οι στίχοι θυμίζουν τους τίτλους της προηγούμενης ενότητας «Αντικείμενα», όπου η Stein δίνει από έναν τίτλο σε καθένα από τα ποιήματά της γραμμένο με κεφαλαία γράμματα. Παρ’ όλα αυτά, στα «Φαγητά» ο στίχος καταλαμβάνει πιο πολύ χώρο. Στην ενότητα με τον τίτλο «Δωμάτια», αυτό που συμβαίνει είναι μια επίσπευση της εξάπλωσης: «Αυτό ήταν η ελπίδα που αχρήστεψε τα έξι και επτά για θέσεις πιο πολλές και αυτό υποχρεωτικά απλώθηκε σε τίποτα».[xxii] Στα «Δωμάτια» υπάρχουν απλώς στίχοι, όχι τίτλοι σε κεφαλαία όπως στις προηγούμενες ενότητες «Αντικείμενα» και «Φαγητά»: «Αλλάζοντας αυτό δεν έκανε τίποτε μεγαλύτερο, δεν έκανε τίποτα μεγαλύτερο μικρότερο, το ξύλο δεν εμπόδισε να λειτουργήσει ως δέρμα. Κι αυτό ήταν τόσο χάρμα. Η αρμονία είναι τόσο ουσιαστική. Υπάρχει ευχαρίστηση όταν είναι μια δίοδος, υπάρχει όταν είναι ανοιχτό κάθε δωμάτιο».[xxiii]

Στα Τρυφερά Κουμπιά, οι τρεις ενότητες κατασκευάζουν ένα τρισδιάστατο κείμενο σαν να ήταν ένα κτίσμα, δίνοντάς του τη μορφή και το σχήμα ενός σπιτιού, όπου η πρόσβαση σε αυτό δεν περιορίζεται μόνο από μια κύρια κεντρική είσοδο, αλλά υπάρχουν πολλαπλές είσοδοι. Ο τρόπος με τον οποίο στα Τρυφερά Κουμπιά οι λέξεις συγκεντρώνονται σαν αστερισμοί, ως υλικά αντικείμενα, θυμίζουν τον «γαλαξία των σημαινόντων»[xxiv] του Barthes στο έργο του S/Z. Αυτός ο γαλαξίας βρίσκεται στον χώρο του σπιτιού, καθώς οι λέξεις γραμμένες σε κεφαλαία γράμματα λειτουργούν σαν πυρήνας γύρω από τον οποίο τα άλλα σημαίνοντα αιωρούνται σαν αστέρια. Στα Τρυφερά Κουμπιά, ο διαφορετικός συνδυασμός των αστερισμών των λέξεων, καθώς και η ροή της ενέργειας και του ρυθμού συναντούν τους αναγνώστες, οι οποίοι σταδιακά αρχίζουν να εκτιμούν τις υλικές τους ιδιότητες.


Βιβλιογραφία

Barthes, Roland. Η Απόλαυση του Κειμένου. Αθήνα : Ράππας, 1973.
Barthes, Roland. O Βαθμός Μηδέν της Γραφής. Αθήνα : Ράππας, 1983.
Barthes, Roland. S/Z Αθήνα : Νήσος, 2007.
Frost, Elisabeth. The Feminist Avant-Garde in American Poetry. Iowa: Iowa UP, 2003.
Murphy, Richard. Theorizing the Avant-Garde: Modernism, Expressionism and the Problem of Postmodernity. Cambridge: Cambridge UP, 1999.
Stein, Gertrude. Τρυφερά Κουμπιά : Αντικείμενα, Φαγητά, Δωμάτια. Αθήνα : Τυπωθήτω - Γιώργος Δαρδάνος, 2008.
Suleiman, Susan Rubin. Subversive Intent: Gender, Politics, and the Avant-Garde. Cambridge: Harvard UP, 1990.

 

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

[i] Susan Rubin Suleiman, Subversive Intent: Gender, Politics, and the Avant-Garde. Cambridge: Harvard UP, 1990. σ. 11.
[ii] Elisabeth Frost, The Feminist Avant-Garde in American Poetry. Iowa: Iowa UP, 2003. σ. xiv.
[iii] Frost. σ. xv.
[iv] Richard Murphy, Theorizing the Avant-Garde: Modernism, Expressionism and the Problem of Postmodernity. Cambridge: Cambridge UP, 1999. σ.10.
[v] Murphy. σ.11.
[vi] Murphy. σσ. 24-25.
[vii] Roland Barthes, O Βαθμός Μηδέν της Γραφής. Αθήνα : Ράππας, 1983. σ. 3.
[viii] O Βαθμός Μηδέν της Γραφής σ. 14.
[ix] Roland Barthes, Η Απόλαυση του Κειμένου. Αθήνα : Ράππας, 1973. σ. 25.
[x] Η Απόλαυση του Κειμένου. σ. 25.
[xi] Η Απόλαυση του Κειμένου. σ. 69.
[xii] Η Απόλαυση του Κειμένου. σ. 69.
[xiii] Gertrude Stein, Τρυφερά Κουμπιά : Αντικείμενα, Φαγητά, Δωμάτια. Αθήνα : Τυπωθήτω - Γιώργος Δαρδάνος, 2008. σ. 69.
[xiv] Τρυφερά Κουμπιά σ. 15.
[xv] Τρυφερά Κουμπιά σ. 11.
[xvi] Τρυφερά Κουμπιά σ. 11.
[xvii] O Βαθμός Μηδέν της Γραφής σ. 25.
[xviii] Τρυφερά Κουμπιά σ. 78.
[xix] O Βαθμός Μηδέν της Γραφής σ. 49.
[xx] Τρυφερά Κουμπιά σ. 14.
[xxi] Τρυφερά Κουμπιά σ. 41.
[xxii] Τρυφερά Κουμπιά σ. 28.
[xxiii] Τρυφερά Κουμπιά σ. 76.
[xxiv] Roland Barthes, S/Z. Αθήνα : Νήσος, 2007. σ. 9.