ΛΕΞΗtanil
τ.3

Ποιήματα γραμμένα σε δίσκους βινυλίου


Μάρτζη Κοντέσσα

Τι να τα κάνω τα τραγούδια σας, είναι πολύ ζαχαρωμένα, ταιριάζουν για σοκολατοπαιδα, μα δε ταιριάζουνε σ’ εμένα

Διονύσης Σαββόπουλος


Ήδη από τους σκοτεινούς αιώνες και εξ’ αιτίας των διάφορων κοινωνικών ζυμώσεων της εποχής, γεννιέται ένα ιδιόμορφο είδος καλλιτεχνών, το οποίο δημιουργεί τέχνη μέσα στις πιο σκούρες σελίδες της ιστορίας. Το πέρασμα από την εκκλησιαστική ποίηση και μουσική στη κοσμική, κατά την διάρκεια του Μεσαίωνα στην Ευρώπη, τοποθετείται κατά τον 11ο αιώνα, όπου και εμφανίζονται νέα στοιχεία πολιτισμού καθώς και η ιδιαίτερη ανάπτυξη της λογοτεχνίας. Ποίηση και μουσική κατέχουν την ίδια βαρύτητα.

Εκπρόσωποι της εποχής αυτής είναι οι τροβαδούροι και οι τρουβιέροι των οποίων το όνομα προέρχεται από το λατινικό trobare, που σημαίνει συνθέτω στίχους ή μουσική. Οι μεν πρώτοι εμφανίζονται στη νότια Γαλλία προερχόμενοι από οικογένειες αστών και ευγενών και ως περιπλανώμενοι ποιητές προσφέρουν θέαμα στις αυλές των φεουδαρχών. Στη στιχουργία τους υμνείται ο ιπποτισμός, ο έρωτας και οι σταυροφορίες. Οι δεύτεροι εμφανίζονται στη βόρεια Γαλλία και διαφέρουν αρκετά από τους πρώτους καθώς δημιουργούν το αστικό, μεσαιωνικό τραγούδι που αργότερα θ’ αποτελέσει το έντεχνο κοσμικό. Οι ίδιοι έχουν ισχυρή μόρφωση και εμφανίζονται σ' ολόκληρη την Ευρώπη.                 

Οι τροβαδούροι και τρουβιέροι, λαϊκοί ποιητές-μουσικοί και υμνητές της γυναίκας και του ευγενή έρωτα εξελίσσονται στους ερωτοτραγουδιστές και στους αρχιτραγουδιστές, οι οποίοι αποτελούν και τους πρώτους πρόγονους των σύγχρονων τραγουδοποιών ή όπως λέγεται τροβαδούρων. Οι σύγχρονοι τροβαδούροι δεν τραγουδούν σε παλάτια, δεν αποτελούν διασκεδαστές των ευγενών αλλά υμνούν με το ίδιο πάθος τον έρωτα και τη ζωή, με μια απόλυτη πολλές φορές ματιά, αντιστέκονται στο κατεστημένο της πολιτιστικής και της κοινωνικής πραγματικότητας. Δημιουργώντας μικρές ιστορίες με μέγιστο ποιητικό νόημα, οι σημερινοί στιχοποιοί με κριτική αντιμετώπιση στις κοινωνικές συμβάσεις, γεννούν ερωτήματα και προβληματισμούς σχετικά με τις εκάστοτε εξελίξεις μέσα από το έργο τους.

Η θεματολογία τους δεν μένει στατική, δεν περιορίζεται σε στεγανά και θεματολογικές νόρμες. Η μουσική σύνθεση που ακολουθεί τα έργα τους προέρχεται, τις περισσότερες φορές, από τα ίδια τους τα χέρια στις χορδές μιας κιθάρας ή στα πλήκτρα ενός πιάνου. Δεν διστάζουν να θίξουν πολιτικά ζητήματα και να δημιουργήσουν περιθωριακούς  χαρακτήρες που ζουν τόσο στη καθημερινότητα όσο και στα ίδια τα ποιήματά τους, με διαφορετικές κάθε φορά μορφές. Πόρνες, ληστές, ζητιάνοι, πρόσφυγες, εργάτες, φτωχοί, ερωτευμένοι, αντάρτες και τρελοί παίρνουν χρώμα και φωνή, παλεύουν, δικάζονται και ξαναγεννιούνται νικητές κάτω από τα υποτιθέμενα αλλά και υποκριτικά, καθωσπρέπει βλέμματα των σοβαρών της κοινωνίας.                                                                                                                       
Με γλώσσα απλή και έκφραση λαϊκότροπη, δημιουργούν ποιητικούς συμβολισμούς με στόχο τη διαμαρτυρία και, ενίοτε, το κάλεσμα σε κοινούς αγώνες όπως για την ελευθερία των λαών, τη διαφορετικότητα, το ψεύδος έναντι των πανανθρώπινων αξιών. Με τρόπο έντεχνο ώστε η όποια ευχάριστη μελωδία, έστω κι αν φαινομενικά αταίριαστη στον στίχο, να αποκαθηλώνει τη γενικευμένη μαζικότητα ως προς τα κοινωνικώς αποδεκτά μοτίβα. Μέσα σε δύσκολες συνθήκες δημιουργούν τέχνη στο πεντάγραμμο και στο χαρτί ξορκίζοντας το κακό με στίχους-σύμβολα που γίνονται όπλα, διδάσκοντας την αναμέτρηση με τον πόνο και τον θάνατο, την ανέχεια και τη δυστυχία. Η δε αντιπολεμική συμβολή των τροβαδούρων στη λογοτεχνία αποτελεί ένα από τα βασικότερα επιτεύγματά τους. Τραγουδούν τον πόλεμο για τον πόλεμο, εκείνον που γίνεται με τα όπλα, με τα χέρια, με τον νου. Στέκονται απέναντι σε κάθε μορφή βίας και τον αντιμάχονται στα άκρα.

Οι σύγχρονοι τροβαδούροι είναι ποιητές που δεν διδάσκονται σε σχολεία, αλλά διδάσκουν. Δεν είναι συγγράφεις αποδεκτοί από την πλειονότητα της πανεπιστημιακής και της λόγιας κοινότητας, αλλά γράφουν αποστάγματα ζωής, ενδεδυμένα με νότες. Επηρεάζονται κι επηρεάζουν γενιές και κινήματα, μπαίνουν στα σπίτια και στις ψυχές των ανθρώπων που πιθανώς δεν έχουν τη τύχη της καλλιέργειας αλλ' ωστόσο τραγουδιούνται δυνατά από στόματα που νιώθουν στο έπακρο τον κάθε στίχο τους.

Τα παραδείγματα σύγχρονων τροβαδούρων-ποιητών είναι αναμφίβολα, πάμπολλα. Μια ποίηση που ποτέ δεν αναλύθηκε όπως της πρέπει, αλλ’ ερμηνεύτηκε κι έγινε τρόπος ζωής, ταυτότητα κουλτούρας και ατομικής νοοτροπίας. Σ’ αυτό το πλαίσιο, θα ήταν αδύνατον να μην παραπέμψει κάποιος στον Λέοναρντ  Κόεν... Έναν τραγουδοποιό και ποιητή που επιδιώκει με τον στίχο του το ένδυμα του κόσμου, που τον γδύνει για τον προσφέρει στο κοινό αληθινό, αισιόδοξο κι ατρόμητο. Ο Καναδός καλλιτέχνης αναμφίβολα παίζει με τις λέξεις, αναμετριέται με τον εαυτό του και τον αναγνώστη-ακροατή του, προτείνοντάς του τη γνωριμία ή την επαναφορά σε μια διαφορετική διάσταση του κόσμου ψιθυρίζοντάς του Υπάρχει η αλήθεια που ζει και η αλήθεια που πεθαίνει. Οι αλλεπάλληλες εικόνες που δημιουργούν οι στίχοι του, πυρπολούν αυτιά και μάτια μέχρι να φτάσουν στο αποκορύφωμα της σκέψης: Χίλια φιλιά βαθιά. Επιτάσσει τον εσώτερο εαυτό και τον νου στην αισιοδοξία του μέλλοντος γιατί οι πιθανότητες είναι εκεί για να κατανικηθούν.                                                  

Με χαμηλότερο προφίλ, ο Φαμπρίτσιο Ντε Αντρέ αποτελεί έναν από τους επίσης σύγχρονους τροβαδούρους που με το έργο του έδωσε μια διαφορετική νότα στη πραγματικότητα της ποίησης. Αποδεκτός στην ιταλική πραγματικότητα ως ποιητής, είναι ο τύπος χαρισματικού καλλιτέχνη που τολμά ν’ αγγίξει ένα μεγάλο θεματικό φάσμα στη στιχουργία του. Η δυναμική του λόγου του έρχεται σ’ αντίθεση με τη γαλήνια μελωδία του. Η γλώσσα του είναι σκληρή αλλ’ εξεζητημένη, για εκείνους του λιγοστούς που επιθυμούν ν’ ανακαλύψουν το πλήθος των βαθύτερων νοημάτων που μπορεί να κρύβονται στην Οδό του Κάμπου και στα μάτια μιας πόρνης που έχουν το χρώμα του φύλλου. Υπέρμαχος της ελευθερίας, το νόημα των στίχων του συναντάται και εκφράζεται μέσα από τα θύματα της ζωής και τον πόνο, τη δυστυχία του πολέμου αλλά και των κατατρεγμένων. Δημιουργώντας μικρές ποιητικές ιστορίες, σφυρηλατεί εικόνες με το χρώμα της άνοιξης και πάντα φωτεινές και καθαρές ακόμη και μπροστά στον θάνατο. Σχεδόν ερμητικός ο Ντε Αντρέ παίζοντας με δύσκολη γλώσσα, γράφει σε διαλέκτος όπως η ναπολιτάνικη και σαρδηνέζικη, και παραδίδει στο κοινό, πέρα από μουσικά κομμάτια, ποιήματα συγκινησιακά. Ένας καλλιτέχνης που με τον στίχο του δεν ξεσηκώνει τ’ αυτιά αλλά τη ψυχή, με προσταγή για σκέψη σε πράγματα που ο καθένας προσπερνά στη καθημερινότητα, ο ποιητής σε κάνει να σκεφτείς πίσω από τις συνθήκες της πραγματικότητας. Κάπως έτσι εισχωρώντας στις πιο κακόφημες γειτονιές, τραγουδώντας γι’ αυτές, εισδύει στο θυμικό του ακροατηρίου του                                    

Στην αντίπερα όχθη, φτάνοντας στην Ελλάδα, οι εντόπιοι τροβαδούροι αποτελούν επίσης τους άγνωστους, δικούς μας ποιητές. Μεταξύ αυτών, βεβαίως το όνομα του Διονύση Σαββόπουλου. Σύγχρονος δημιουργός, εμπνέει ολόκληρες γενιές στη ρίζα των κακώς κειμένων της ελληνικής πραγματικότητας. Δεν παύει να εξελίσσει τον στίχο του, να κατακρίνει τα κοινωνικά μοτίβα και τα ατομικά-συλλογικά στερεότυπα, ονειρεύεται σαν τον Καραγκιόζη και βάζει τον καθένα μας στη θέση του... Συμβολικός και εικονοπλάστης, με βαθύτερη νοηματοδότηση στον λόγο του, αναφέρεται στην αγάπη και στον έρωτα και στον αγώνα. Δεν δειλιάζει και δεν στέκεται μπροστά σε πρέπει και μη, φωνάζει δυνατά και ξεσηκώνει. Χρωματισμένος ως καλλιτέχνης, δίνει ένταση και ουσία στον στίχο του, γι’ αυτό και παραμένει διαχρονικός. Μέσα από έναν παλιάτσο κι έναν ληστή πραγματεύεται την πραγματικότητα και με μια γεμάτη όνειρα θαλασσογραφία δίνει το έναυσμα για να φύγουμε μακριά, με γεμάτα τ’ αμπάρια μας ποίηση μπλεγμένη με νότες, να μας πάρει μακριά, να μας πάει στα πέρα μέρη…

Κάθε μορφή γραφής μπορεί να λογιστεί ως λογοτεχνία και η λογοτεχνία προϋποθέτει δημιουργικό λόγο. Παλιότερα, η φιγούρα του στιχουργού είχε την ίδια βαρύτητα μ’ εκείνη του ποιητή. Τώρα, η ιδιότητα του στιχουργού έχει προσλάβει μειωτικό χαρακτήρα, δεδομένου ότι υπονοείται ως «κατασκευαστής» εύκολου και εύπεπτου στίχου βάσει κανόνων. Ωστόσο, η ποιητική τέχνη κλείνει στους κόλπους της τη μετρική, αφού πολλές φορές το μέτρο χρησιμοποιείται επίσης στην ποίηση.       

Oι σύγχρονοι τροβαδούροι συνθέτουν λόγο με μορφή, δεν παρεκκλίνουν και πετυχαίνουν να δημιουργούν ένα άρτιο και με βαθύ νόημα ποίημα. Η σημασία αυτών των ιδιόμορφων ποιημάτων είναι ζωτική για τη κοινωνία καθώς τροφοδοτούν και ενθαρρύνουν μέσω της τέχνης τον ακροατή, τον ξεσηκώνουν, τον διδάσκουν και εν τέλει του δίνουν ένα πλούτο τροφής για σκέψη.

Δεν είναι λίγες οι φορές που οι ίδιοι οι τροβαδούροι-στιχουργοί δημιουργούν νέες φόρμες, καταρρίπτουν κανόνες και σηματοδοτούν νέους ορίζοντες. Ο νομπελίστας Μπομπ Ντίλαν αποτελεί ίσως το σπουδαιότερο παράδειγμα τροβαδούρου-λογοτέχνη που με το έργο του εμφύσησε στα αμερικάνικα δεδομένα νέες ποιητικές εκφράσεις. Ένας τραγουδοποιός, γνωστός ως μουσικός, κατάφερε να του απονεμηθεί Νόμπελ Λογοτεχνίας, και όχι άδικα. Συγγραφέας, ποιητής και εν γένει λογοτέχνης, είναι εκείνος που μπορεί με το έργο του να εμπνεύσει, να δημιουργήσει όνειρα, να παραδώσει σκέψεις και προβληματισμούς. Ο Ντιλαν, τραγουδιστής της διαμαρτυρίας, κατάφερε με το έργο του να επηρεάσει ένα ολόκληρο νεανικό κίνημα και με επαναστατικό στίχο να ριζώσει στη ψυχή του ανθρώπου το όνειρο. Ο ίδιος επηρεασμένος από τους μεγάλους ποιητές Μπωντλαίρ, Ρεμπώ και Έλιοτ δημιουργεί πολύπλοκα ροκ ποιήματα που καθορίζουν την ιστορία της ροκ και σημασιοδοτεί το δικό του καλλιτεχνικό μέλλον ως καλλιτέχνης.

Θα ήταν περιττά τα λόγια για τους ανθρώπους που με τους στίχους τους μοιράζονται όνειρα και τελικά επηρεάζουν γενιές ολόκληρες, οι σύγχρονοι τροβαδούροι παραδίδουν ένα αυθεντικό ποιητικό νόημα, κάνουν λογοτεχνία χωρίς τη στάμπα της λογοτεχνίας, γράφουν για τους πολλούς και όχι για τους λίγους, γίνονται καυστικοί και σκληροί χωρίς να στέκονται μπροστά σε καμία λογοκρισία. Μα πάνω απ’ όλα οι άνθρωποι που συγγράφουν στο πεντάγραμμο, δεν προδίδουν ποτέ τις λέξεις τους, εξελίσσουν (κι εξελίσσονται μαζί με) το έργο τους.                              

Οι λογοτέχνες των τραγουδιών δεν φεύγουν ποτέ. Αντίθετα, τριγυρίζουν πάντα εδώ για να εμπνέουν μέσα από χιλιάδες φιλιά βαθιά, στην οδό του κάμπου ώσπου τ’ αγέρι να φυσήξει για τα πέρα μέρη, και μακριά σαν μια τσιγγάνα για ταξίδια στο αύριο!...


 

Οι στίχοι από τα κομμάτια που αναφέρθηκαν στο κείμενο είναι:

Leonard Cohen - Nevermind,  There’s truth that lives And truth that dies
Υπάρχει η αλήθεια που ζει και η αλήθεια που πεθαίνει

Leonard Cohen - A Thousand Kisses Deep
Χίλια φιλιά βαθιά

Leonard Cohen - A Thousand Kisses Deep,  The odds are there to beat,                                                             
Οι πιθανότητες είναι εκεί για να κατανικηθούν

Fabrizio De Andrè - Via del Campo,  Via del Campo c'è una puttana, Gli occhi grandi color di foglia  
Στην οδό του καμπου είναι μια πόρνη με μάτια μεγάλα στο χρώμα του φύλλου

Διονύσης Σαββόπουλος - Ο παλιάτσος κι ο ληστής

Διονύσης Σαββόπουλος - Θαλασσογραφία, Να μας πάρεις μακριά να μας πας στα πέρα μέρη, φύσα θάλασσα πλατιά, φύσα αγέρι φύσα αγέρι

Bob Dylan - Like a Rolling Stone
Σαν τσιγγάνα