ΛΕΞΗtanil
τ.3

Εθνική Βιβλιοθήκη: ακόμη ένα δίλημμα (στα τόσα άλλα)


Φανή Κεχαγιά

«Απ' όλα τα εργαλεία του ανθρώπου, το πιο εκπληκτικό είναι, χωρίς αμφιβολία, το βιβλίο. Τα άλλα είναι προεκτάσεις του σώματός του. […] Το βιβλίο, όμως, είναι άλλο πράγμα: είναι προέκταση της μνήμης και της φαντασίας του»

Jorge-Luis Borges

 

Η Εθνική Βιβλιοθήκη ανάρτησε πρόσφατα μια πολύ ενδιαφέρουσα έρευνα που αφορά, φυσικά, το βιβλίο και όσους σχετίζονται με αυτό, πρωτίστως αναγνωστικά. Πρόκειται για ένα ερωτηματολόγιο που συμπληρώνεται ηλεκτρονικά. Οι υπεύθυνοι της έρευνας θεώρησαν καλό να ενημερώνουν εκ των προτέρων τον επισκέπτη της σελίδας πως η απάντηση των ερωτήσεων δεν κρατά παρά τρία λεπτά – και πράγματι έτσι είναι. Οι ερωτήσεις είναι απλές, με δυνατότητα επιλογής μεταξύ δύο ή τριών-τεσσάρων απαντήσεων, για παράδειγμα «πόσα βιβλία διαβάζετε το χρόνο; 1-5, 5-10, 10-15 ή πάνω από 15;». Ερωτήσεις εύκολες, που απαντιούνται άκοπα, σχεδόν ενστικτωδώς, με στόχο προφανώς τη σφυγμομέτρηση της αναγνωστικής εμπειρίας, των προθέσεων και των αναγνωστικών τάσεων του ελληνικού βιβλιόφιλου κοινού. Μέχρι εδώ, όλα καλά. Το αληθινά ενδιαφέρον, βέβαια, βρίσκεται στις τελευταίες ερωτήσεις της έρευνας.

Εκτός από έντυπα, διαβάζετε βιβλία σε ηλεκτρονική μορφή; 

(αν όχι) Γιατί δεν διαβάζετε ηλεκτρονικά βιβλία; (επιλέξετε όσες απαντήσεις θέλετε)

Αν η τοπική σας βιβλιοθήκη σας παρείχε τη δυνατότητα να δανειστείτε βιβλία ηλεκτρονικά (παρέχοντάς σας ενδεχομένως και τον απαραίτητο εξοπλισμό ανάγνωσης) θα σας ενδιέφερε να την αξιοποιήσετε; 

Από που αγοράζετε ηλεκτρονικά βιβλία; (επιλέξτε όσες απαντήσεις θέλετε)

Τι είδους συσκευή προτιμάτε για την ανάγνωση των ηλεκτρονικών βιβλίων;

Προσωπικά, προβληματίστηκα για τη σκοπιμότητα αυτών των ερωτήσεων από έναν κατ' εξοχήν παραδοσιακό φορέα, όπως αυτόν της Εθνικής Βιβλιοθήκης. Συνειρμικά, ήρθε στον νου μου μια πρόσφατη συζήτηση με την κυρία Ισμήνη Λαμπροπούλου από τις εκδόσεις Έξη. «Οι εκδοτικοί οίκοι, που δεν το έχουν ήδη κάνει, πρέπει άμεσα να επεκταθούν στο ηλεκτρονικό βιβλίο, αν θέλουν να επιβιώσουν». Στις διαμαρτυρίες μου συνέχισε το σκεπτικό της. «Το ηλεκτρονικό βιβλίο είναι φτηνότερο από το παραδοσιακό και οι εποχές είναι δύσκολες. Προκειμένου αυτός που αγαπάει το βιβλίο να μην το στερηθεί για λόγους οικονομικούς, στρέφεται αναπόφευκτα στη φτηνότερη λύση του ηλεκτρονικού». Η συζήτηση εξελίχτηκε έτσι ή κάπως έτσι τη θυμάμαι, όταν την ανακαλώ στη μνήμη μου, κι ας με συγχωρέσει η κυρία Λαμπροπούλου εάν άθελά μου παρανόησα ή αλλοίωσα τα λεγόμενά της.

Ομολογώ πως δεν το είχα σκεφτεί ποτέ έτσι. Εννοώ, το ηλεκτρονικό βιβλίο ως πανάκεια μιας οποιασδήποτε κρίσης. Επίσης δεν είχα φανταστεί -ούτε καν- την τεράστια αλλαγή στον συσχετισμό δυνάμεων που επιφέρει στα εκδοτικά δεδομένα η ύπαρξη του ηλεκτρονικού βιβλίου, και μάλιστα σε συνδυασμό με την υπάρχουσα οικονομική κρίση που πλήττει κάθε τομέα, από τους οποίους στις πρώτες θέσεις βρίσκεται αναπόφευκτα κάτι τόσο «πολυτελειακό» (ας μου επιτραπεί η λεξιπλασία), όπως το βιβλίο, που σαφώς δεν κατατάσσεται στα είδη πρώτης ανάγκης για τη μέση ελληνική οικογένεια.

Ακριβώς εδώ ανακύπτει ξανά το πολυσυζητημένο δίλημμα: βιβλίο ηλεκτρονικό ή έντυπο, τελικά; Τα πλεονεκτήματα του ενός λειτουργούν ταυτόχρονα και ως μειονεκτήματα του άλλου. Το ηλεκτρονικό βιβλίο αποθηκεύεται και μεταφέρεται εύκολα -πολλά μαζί σε ένα tablet ή ipad-, ελκύει νεαρούς αναγνώστες, καθώς σχετίζεται με την τεχνολογία, στην οποία αυτοί ρέπουν ακολουθώντας τα σημεία των καιρών, είναι φιλικότερο στο περιβάλλον – η σωτηρία αρκετών εκατομμυρίων δέντρων λειτουργεί ως ικανό επιχείρημα για τους οικολογικά ευαισθητοποιημένους. Επιπλέον, σύμφωνα με έρευνες, τα τελευταία χρόνια αυξάνονται διαρκώς οι ηλεκτρονικές βιβλιοθήκες, με ευρεία δυνατότητα επισκεψιμότητας (και εδώ υπεισέρχεται σαφώς η δημοκρατία του Διαδικτύου) και, last but not least μια που ο συγκεκριμένος λόγος προβάλλεται τελευταία ολοένα και περισσότερο, το ηλεκτρονικό βιβλίο είναι οικονομικότερο του έντυπου.

Από την άλλη, το έντυπο βιβλίο, με την κλασική στον χρόνο πορεία του, έχει φανατικούς πιστούς. Ρομαντικούς, ίσως, που ελκύονται τόσο από την αισθητική του όσο και από το άρωμά του και τα μικροαντικείμενα που το συνοδεύουν (όπως, για παράδειγμα, συλλεκτικούς σελιδοδείκτες), στοιχεία που ανάγουν το παραδοσιακό βιβλίο και τα συμπαρομαρτούντα του σε φετίχ. Η αναζήτησή του σε χώρους βιβλιοθηκών ή βιβλιοπωλείων, ως ιεροτελεστία με ψυχοθεραπευτικές προεκτάσεις, καθιστά δύσκολο στους εθισμένους βιβλιοφάγους ν' απαγκιστρωθούν από αυτό, ασχέτως του υψηλού κόστους του και της εγγενούς δυσκολίας του για μεταφορά και αποθήκευση, στην περίπτωση, μάλιστα που στα χαρακτηριστικά του συγκαταλέγεται και ο μεγάλος όγκος. Ως επιστέγασμα, το έντυπο, κλασικό, παραδοσιακό, πατροπαράδοτο -όπως θέλετε αποκαλέστε το- βιβλίο, δεν μπορεί ν' απολέσει τη σύνδεσή του με την ιστορία του πολιτισμού. Πρωτίστως ανθρώπινη επινόηση το παραδοσιακό βιβλίο, εργαλείο μάθησης, διαβιβαστής γνώσης μεταξύ γενεών, γέφυρα επικοινωνίας στον χωροχρόνο, δεν παύει ν' αποτελεί κομμάτι της ιστορίας του ανθρώπινου πολιτισμού, που, ειδικά σήμερα, προέχει να διατηρηθεί ανέπαφο, αν πράγματι ο κίνδυνος υποσκελισμού του από το ηλεκτρονικό είναι υπαρκτός και όχι προϊόν άσκοπου εντυπωσιασμού, προς χάριν μιας επιδεικτικής τεχνολαγνείας και ρηχής προοδοπληξίας.      

Τα επιχειρήματα και των δύο πλευρών, καλοζυγισμένα, πειστικά, ισόποσα. Αν και η ιστορία έχει αποδείξει πως το κλασικά διαχρονικό κερδίζει τελικά στη μάχη με το σύγχρονο και το επικαιρικό, προς το παρόν η μάχη φαίνεται μοιρασμένη, με τη ζυγαριά να παλαντζάρει προς τη μία ή  την άλλη πλευρά.

Η τεχνολογία (ebook) είναι φιλική στον χρήστη, οικεία στις μικρότερες ηλικίες, οικονομική και ευπρόσιτη. Από την άλλη, το παραδοσιακό βιβλίο, με το κλασικό δέσιμο, τα φύλλα και τον ερχομό από τα βάθη των αιώνων, είναι ηδονικό. Ο πόλεμος πάντα ίδιος ανάμεσα στο σύγχρονο και το παραδοσιακό. Η ουσία μία. Και τα δυο τρέφονται με την ίδια αρχέγονη ουσία: τις λέξεις. Αυτές που γεννήθηκαν και γεννιούνται αέναα, για να τρέφουν τις μεγάλες πείνες. Τις πιο επίπονες, αυτές του μυαλού και της ψυχής. Άμα αυτές χορταίνουν, τι σημασία έχει ο τρόπος; Και στις δύο εκδοχές, ο βασιλιάς είναι ένας και αδιαμφισβήτητος. Η λέξη. Αλλιώς, ο λόγος. Στη γραπτή έκφανσή του. Το μάτι εισπράττει, οι υποδοχείς στέλνουν τις λέξεις εκεί που τους πρέπει καλύτερα, για να κάνουν τη δουλειά τους, και στη μία και στην άλλη περίπτωση. Συνεπώς, το δίλημμα έντυπο βιβλίο ή ηλεκτρονικό είναι εν τη γενέσει του μια πλάνη. Όπως πάνω-κάτω τα περισσότερα διλήμματα.

Εν τέλει, κινηματογράφος ή θέατρο; Τσίπουρο με γλυκάνισο ή χωρίς; Μπουγάτσα με τυρί ή κρέμα; Κρασί γλυκό ή ξηρό; Λευκό ή κόκκινο; Βουνό ή θάλασσα; Βιβλίο ηλεκτρονικό ή έντυπο;

Περί ορέξεως, κολοκυθόπιτα. Με ό,τι η ψυχή αναγαλλιάζει… Όλα τ’ άλλα είναι απλώς θεωρίες.


(Έρευνα της Εθνικής Βιβλιοθήκης για την ανάγνωση βιβλίων στην Ελλάδα:

https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScvzX4q1c-QU9EKJJ5Rb9HlUk_8TCPwk_ShLabBoEbECqRNUQ/viewform?c=0&w=1)