ΛΕΞΗtanil
τ.2

Pink Lit


Βασιλική Στρώλη - Μαρία Φουτζιτζή

Αν είναι τέχνη  δεν είναι για όλους και αν είναι για όλους, δεν είναι τέχνη
Arnold Schoenborg


Είναι η ροζ λογοτεχνία στην πραγματικότητα μια τέχνη φεμινιστική μ’ αισθητική αξία; Χωρίς να θέλουμε να χαρακτηριστούμε «ελιτίστριες», οι οποίες διαβάζουν Τολστόι πίνοντας το smoothi τους στη βεράντα, θα πούμε πως όχι... Και θα σας το εξηγήσουμε.

Ας πάρουμε, για παράδειγμα, τα πιο γνωστά σύγχρονα έργα ροζ λογοτεχνίας: το Sex and the city, οι Πενήντα αποχρώσεις του γκρι, το Ο Ιούδας φιλούσε υπέροχα … (συμπληρώστε μας). Το κοινό στοιχείο όλων αυτών των λογοτεχνικών έργων είναι ότι συνοψίζονται δομικά στο παραμύθι της σταχτοπούτας. Κοπέλα-πριγκίπισσα αναζητεί τον έρωτα της ζωής της, συναντά τον πρίγκιπα, υπάρχουν δυσκολίες γιατί τον θέλουν κι άλλες κοπέλες που όμως δεν είναι πριγκίπισσες και άρα δεν ταιριάζουν, πρίγκιπας και πριγκίπισσα ζούνε για πάντα μαζί ευτυχισμένοι...

Παίρνοντας τα πράγματα από την αρχή όμως, η παραλογοτεχνία δεν είναι κάτι που συναντιέται για πρώτη φορά. Προέρχεται από το γαλλικό ρομάντζο που έκανε την εμφάνισ’η του ως ξεχωριστό είδος στα τέλη του ΙΗ΄ αιώνα και ως προς την καθιέρωση εξαρτήθηκε από σημαντικά κοινωνικά και οικονομικά γεγονότα, ανάλογα με τις ανάγκες συγκεκριμένων κοινωνικών τάξεων. Κάποιοι ιστορικοί κάνουν αναφορά σε αρκετές αιτίες για την εμφάνιση της όπως η ανέλιξη της μικροαστικής τάξης μετά τη Βιομηχανική Επανάσταση, η ενδυνάμωση των λαϊκών στρωμάτων, αλλά και, ως απόρροια, η μείωση του αναλφαβητισμού˙ πράγμα που σημαίνει πως θα αυξάνονταν τα ποσοστά των αναγνωστών ακόμη περισσότερο. Σιγά σιγά ξεπετάχθηκε και το ρεύμα του Ρομαντισμού ωθώντας την ανάγνωση προς διαφορετικές κατευθύνσεις.  Ας μην τα πολυλογούμε: αυτού του είδους η ρομαντική παραλογοτεχνία με την πάροδο του χρόνου οδήγησε σε αυτό που αποκαλείται «λαϊκό ανάγνωσμα» που ως βασικό του γνώρισμα έχει την ηθικολογία.

Στη χώρα μας, φτάνουν ήδη από τα τέλη του ΙΗ΄ αιώνα, μέσω των γαλλικών μεταφράσεων, με θέμα τον έρωτα, τα κατεξοχήν ρομάντζα. Όπως ήταν φυσικό, ούτε λόγιοι ούτε κριτικοί καλοδέχτηκαν το συγκεκριμένο είδος. Αρκετοί μάλιστα θεωρούσαν πως διαφθείρει τα ήθη των νέων και παρασύρει τις γυναίκες στην ονειροπόληση. Ίσως αυτό αποτελεί σήμερα ένα κατάλοιπο αρνητικό, αυτό που η ροζ λογοτεχνία ‒σε ένα πιο αγγλοαμερικάνικο μοντέλο‒ χρεώνεται στις γυναίκες.

Το προφανές κακό για ένα βιβλίο με αυτή την πλοκή, είναι η προβλεψιμότητά του. Δεν υφίσταται καμία ανατροπή, οι ήρωες και ηρωίδες είναι γνωστοί και ίδιοι από την αρχή μέχρι το τέλος. Κι αν δεν δώσουν οι συγγραφείς χώρο στους χαρακτήρες τους για εξέλιξη, γίνονται καρικατούρες, πτυχές χαρακτήρων που δεν θα υπήρχαν ποτέ στην πραγματικότητα.

Το πιο σημαντικό επιχείρημα υπέρ της ροζ λογοτεχνίας είναι ότι παράγεται από γυναίκες για γυναίκες. Σύντομη απάντηση: όχι. Είναι αλήθεια ότι οι περισσότεροι συγγραφείς ροζ λογοτεχνίας είναι γυναίκες. Και είναι αλήθεια ότι ένα μεγάλο ποσοστό του αγοραστικού κοινού της είναι, επίσης, γυναίκες. Όμως, κάτι πάει λάθος με την αντίληψη πως αυτή η λογοτεχνία είναι ξεκάθαρα γυναικεία υπόθεση. Πολύ απλά, πέφτουμε στην παγίδα να ταυτίζουμε τη ροζ λογοτεχνία με τη γυναικεία και να θεωρούμε τη γυναικεία λογοτεχνία πιο «ευαίσθητη» και βιβλία «για γυναίκες», ενώ τα βιβλία γραμμένα από άντρες θεωρούνται βιβλία «για τον άνθρωπο». Σύντομα παραδείγματα: Ο γέρος και η θάλασσα, του Έρνεστ Χέμινγεϊ, Η αβάσταχτη ελαφρότητα του είναι, του Μίλαν Κούντερα, Έγκλημα και Τιμωρία, του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι (συμπληρώστε μας ξανά).

Το πιο σημαντικό πρόβλημα της ροζ λογοτεχνίας, κατά τη γνώμη μας, αποτελεί το γεγονός ότι είναι βαθιά πατριαρχική. Και εξηγούμε... Οι γυναίκες των βιβλίων αυτών έχουν έναν στόχο: να βρούνε τον έρωτα της ζωής τους. Και προσπαθούν σκληρά γι’ αυτό, συχνά επί 300, 400, 500 σελίδες. Πράγμα που από μόνο του δεν είναι κακό, προφανώς και υπάρχουν γυναίκες που θέλουν να παντρευτούν. Το κακό έρχεται όταν γενικεύουμε αυτόν τον στόχο ανάγοντάς τον σε μοναδικό στόχο ζωής όλων των γυναικών – συνειδητά ή ασυνείδητα. Τη στιγμή που γράφεται αυτό το άρθρο, η Σιμόν Μπάιλς πήρε 4 χρυσά στους Ολυμπιακούς 2016, η Χίλαρι Κλίντον είναι υποψήφια για πρόεδρος της Αμερικής, η Μαλάλα Γιουσαφζάι πήρε το Νόμπελ Ειρήνης (2014) για τον αγώνα της για ίση εκπαίδευση μεταξύ αγοριών και κοριτσιών στη χώρα της το Πακιστάν˙ είναι παραδείγματα γυναικών που δεν θα αναγνώριζαν ποτέ τον εαυτό τους σ’ αυτά τα συγκεκριμένα βιβλία.

Κι ακόμη, αν αποδεχτούμε ότι ένα μέρος των βιβλίων που διαβάζουμε έχει διδακτικό χαρακτήρα, έστω και μικρό, κι αφήσουμε το υπόλοιπο για την ψυχαγωγία, τότε ας δούμε τι διδάσκουμε για τους ρόλους και τις επιθυμίες του κάθε φύλου σε κορίτσια και αγόρια, αναγνώστριες κι αναγνώστες της ροζ λογοτεχνίας. Η γυναίκα μπορεί να ζει μια έντονη ζωή με πολλούς φίλους και εξόδους και σχέσεις, αλλά αυτό που περιμένει πάντα για να ολοκληρωθεί είναι ο άνδρας της ζωής της (Sex and the city). Η σεξουαλική απελευθέρωση είναι εδώ, και είναι καλή, αλλά η γυναίκα μέσα σ’ αυτή τη διαδικασία είναι υποχείριο στις ορέξεις του άνδρα, έστω κι αν «υπογράφει» με τη θέλησή της γι’ αυτό (Πενήντα αποχρώσεις του γκρι).


ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΗ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ: Sex and the City, της Candance Bushnell, Πενήντα αποχρώσεις του γκρι, της  Ε. Λ. Τζέιμς, Το ημερολόγιο της Μπρίζετ  Τζόουνς, της  Helen Fielding, The Notebook, του Νίκολας Σπαρκς, S.E.C.R.E.T , I, II και ΙΙΙ, της Marie Adeline.