ΛΕΞΗtanil
τ.1

Η γυναίκα μέσα από τη λογοτεχνία γυναικών


Βασιλική Στρώλη - Μαρία Φουτζιτζή

 

Ποια είναι η θέση της γυναίκας ως συγγραφέα απέναντι στην ίδια τη γυναίκα; Πώς η γυναίκα διεκδικεί τον ισότιμο ρόλο της στη ζωή και στη λογοτεχνική δημιουργία; Με αυτά τα ερωτήματα ασχολούνται σημαντικές γυνακείες προσωπικότητες από τον χώρο της λογοτεχνίας, σ' όλη τη διάρκεια του εικοστού αιώνα - περίοδο κατά την οποία εμφανίζονται οι πρώτες φεμινίστριες και ο αγώνας για ίσα εργατικά δικαιώματα, ίσες αποδοχές και δικαίωμα ψήφου στην Αγγλία, τη Ρωσία, τις ΗΠΑ και αλλού. Η Ημέρα της Γυναίκας, ως συμβολοποιημένη επέτειος πρωτοεμφανίστηκε το 1909 και από τότε και μετά ορίζεται κάθε χρόνο σε διαφορετικές ημερομηνίες με στόχο την όλο και περισσότερη προσοχή στα θέματα των γυναικών. Μια μέρα τον χρόνο αφιερωμένη στις γυναίκες καθιερώθηκε επίσημα από τις ΗΠΑ το 1977 κι έκτοτε υιοθετήθηκε από τις υπόλοιπες δυτικές χώρες. Ενώ σήμερα η σημασία της έχει περιοριστεί στο να προσφέρονται λουλούδια στις αδερφές/μητέρες/συζύγους, έχουν υπάρξει πολλά παραδείγματα στη λογοτεχνία που υπενθυμίζουν το νόημα ύπαρξης του φεμινισμού, σε καθημερινή βάση, καθώς πολλές ένιωσαν κι εξακολουθούν να νιώθουν την ανάγκη να διατυπώσουν τα προβλήματα των γυναικών μέσω της τέχνης τους.

Στο παρόν άρθρο γίνεται μια σύντομη, αλλ' ενδεικτική ανασκόπηση στην οπτική γωνία επτά φεμινιστριών συγγραφέων με έγκριτη, καθοριστική παρουσία στην ποίηση και στην πεζογραφία.  

Βιρτζίνια Γουλφ 

Η Βιρτζίνια Γουλφ θίγει το 1923 με το βιβλίο της «Ενα Δικό της Δωμάτιο» ένα πολύ σημαντικό για την εποχή θέμα: το γεγονός ότι οι γυναίκες δεν έχουν καμία οικονομική ούτε πολιτική δύναμη και κατά συνέπεια περνάν τη ζωή τους υπό την επήρεια των ανδρών. «Θα ήταν απολύτως και ολοκληρωτικά αδύνατο για οποιαδήποτε γυναίκα να έχει γράψει τα έργα του Σαιξπηρ στην ηλικία του Σαιξπηρ», αναφέρει στο βιβλίο της. Κι αυτό γιατί οι γυναίκες μεγάλωναν σε διαφορετικό επίπεδο από τους άνδρες, με διαφορετικό κοινωνικό, εργασιακό, εκπαιδευτικό υπόβαθρο. «Για να γράψει μια γυναίκα πρέπει να έχει λεφτά κι ένα δικό της δωμάτιο». Αυτή είναι η λύση πάνω στην οποία βασίζεται ολόκληρη η δοκιμιακή της έκθεση για την ισότητα των φύλων, έτσι ώστε οι γυναίκες ν' απελευθερωθούν από τα δεσμά του νοικοκυριού, της οικογένειας, των «γυναικείων» υποχρεώσεων και να μπορέσουν να δημιουργήσουν έργα ισάξια του Σαιξπηρ. 


Σιμόν ντε Μποβουάρ 

H Σιμόν ντε Μποβουαρ είναι Γαλλίδα συγγραφέας, φιλόσοφος, διανοούμενη, ακτιβίστρια και φεμινίστρια. Το βιβλίο της «Το Δεύτερο Φύλο», που εκδόθηκε το 1949, έφερε επανάσταση και οι πωλήσεις του ξεπέρασαν κάθε φαντασία. Το Βατικανό το συμπεριέλαβε στη μαύρη λίστα με τα απαγορευμένα βιβλία για πολλά χρόνια. Για εκείνην «γυναίκα δεν γεννιέσαι, γίνεσαι...», κάτι που σημαίνει ότι οι ρόλοι των δυο φύλων μαθαίνονται στο πλαίσιο της οικογένειας και δεν αποτελούν δεδομένα της φύσης ούτε έμφυτες κλίσεις και δεξιότητες. «Οι σημερινές γυναίκες έχουν σχεδόν εκθρονίσει τον μύθο της θηλυκότητας. Αρχίζουν να κάνουν αισθητή  την ανεξαρτησία τους με πολύ συγκεκριμένους τρόπους , δεν καταφέρνουν όμως εύκολα να βιώσουν απόλυτα την κατάσταση τους ως ανθρώπινα όντα. Έχοντας ανατραφεί από γυναίκες μέσα στους κόλπους ενός γυναικείου κόσμου, ο φυσιολογικός προορισμός τους είναι ο γάμος, ο οποίος στην πραγματικότητα τις υποδουλώνει ακόμα και σήμερα στον άντρα , το ανδρικό κύρος κάθε άλλο παρά έχει εξαλειφθεί, στηρίζεται ακόμη σε γερές οικονομικές και κοινωνικές βάσεις…». 


Betty Friedan

Το βιβλίο «The feminine Mystique» ξεκίνησε από άρθρα με το ίδιο θέμα τα οποία η συγγραφέας, μετά από τη θετική απάντηση των γυναικών της εποχής, αποφάσισε να επεκτείνει σε βιβλίο. Η Betty Friedan, Αμερικανίδα συγγραφέας (1921-2006), ήταν η πρώτη που ασχολήθηκε με τις γυναίκες της Αμερικής και το «Πρόβλημα που δεν έχει όνομα». Οι γυναίκες εκείνης της περιόδου είχαν φαινομενικά πετύχει σε όλους τους μέχρι τότε αγώνες τους, είχαν οικονομικά και πολιτικά δικαιώματα, μπορούσαν να σπουδάσουν και να εργαστούν, να πάρουν διαζύγιο. Παρ' όλα αυτά, συνέχιζαν να νιώθουν δυστυχισμένες καθώς από ένα σημείο και μετά περιορίζονταν στο χώρο του σπιτιού φυσικά και πνευματικά όχι από πολιτικούς νόμους αλλά αυτή τη φορά από κοινωνικούς. Οπως αναφέρει και στο βιβλίο, «Το πρόβλημα παρέμενε θαμμένο στο μυαλό των γυναικών της Αμερικής. Κανείς δεν μιλούσε ποτέ γι' αυτό. Ηταν ένα περίεργο ανακάτεμα, μια περίεργη ενόχληση, μια περίεργη αίσθηση ότι οι γυναίκες ακόμα υπέφεραν στα μέσα του εικοστού αιώνα. Κάθε μία νοικοκυρά των προαστίων το πολεμούσε μόνη της καθώς έστρωνε τα κρεβάτια, έκανε τα ψώνια της βδομάδας, άλλαζε καλύμματα στους καναπέδες του σαλονιού, έτρωγε σάντουιτς με φυστικοβούτυρο με τα παιδιά της και καθώς ξάπλωνε το βράδυ δίπλα στον σύζυγό της – φοβόταν να κάνει αυτή την ερώτηση ακόμα και στον εαυτό της: “Αυτό είναι μόνο;”». 


Carol Ann Duffy 

Η Κάρολ Ανν Ντάφι, Αγγλίδα ποιήτρια και θεατρική συγγραφέας σχολιάζει μέσα από το έργο της τη σύγχρονη πραγματικότητα και την εξέλιξη της θέσης των γυναικών σε κάτι ενδόμυχα ελέγξιμο από το άλλο φύλο και οικεία στερεοτυπικό μέσα σε όλα τα γυναικεία περιοδικά, τις διαφημίσεις, ακόμα και ταινίες και βιβλία. 

Standing Female Nude
Εξι ώρες κάθομαι έτσι για μερικές δραχμές
κοιλιά, ρώγα, κώλος εκτεθειμένα στο φως του παραθύρου
ρουφάει το χρώμα μου. Πιο κοντά στο φως 
δεσποινίς. Και προσπαθήστε να μείνετε ακίνητη. 
Θα παρουσιαστώ αναλυτικά και θα κρεμαστώ
σε μεγάλα μουσεία. Η μπουρζουαζία θα ενθουσιαστεί .
με αυτή την εικόνα της πόρνης. Το ονομάζουν Τέχνη. 

Μπορεί. Εκείνος σκέφτεται  τις διαστάσεις και το χώρο. 
Εγώ το επόμενο γεύμα μου. Αδυνατίσατε, 
δεσποινίς, αυτό δεν είναι καλό. Το στήθος μου κρέμεται 
ελαφρώς, κάνει κρύο στο δωμάτιο. Στα φύλλα του τσαγιού 
βλέπω την βασίλισσα της Αγγλίας να ατενίζει
το σώμα μου. Φανταστικό, μουρμουρίζει 
και προχωράει παρακάτω. Μου προκαλεί γέλιο. Το όνομά του  

είναι Τζωρτζ. Μου λένε ότι είναι μεγαλοφυΐα. 
Υπάρχουν στιγμές που δεν μπορεί να συγκεντρωθεί 
εξαιτίας της ζέστης μου. 
Του ανήκω πάνω στον καμβά έτσι όπως χώνει τη βούρτσα του 
ξανά και ξανά μέσα στο χρώμα. Ανθρωπάκο, 
δεν έχεις τα λεφτά για την τέχνη που πουλάω εγώ.
Και οι δυο φτωχοί, τα βγάζουμε πέρα όπως μπορούμε. 
Τον ρωτάω Γιατί το κάνεις αυτό; Επειδή 
Πρέπει. Δεν έχω άλλη επιλογή. Μην μιλάς. 
Το χαμόγελό μου τον μπερδεύει. Αυτοί οι καλλιτέχνες 
παίρνουν τους εαυτούς τους πολύ στα σοβαρά. Τα βράδια γεμίζω το  σώμα μου 
με κρασί και χορεύω στα μαγαζιά. Όταν τελειώνει 
μου το δείχνει περήφανα, ανάβει και τσιγάρο. Του λέω 
δώδεκα φράνκα και παίρνω το σάλι μου να φύγω. Αυτός ο πίνακας δεν μοιάζει 
καθόλου με μένα. 


Καλλιρόη Παρρέν 

H Καλλιρόη Παρρέν, όνομα άρρηκτα συνδεδεμένο με τον φεμινισμό στην Ελλάδα, είναι από τις πρώτες γυναίκες φεμινίστριες. Ως δημοσιογράφος το 1887 άρχισε να εκδίδει την εβδομαδιαία εφημερίδα Εφημερίς των Κυριών. Εκτός των άλλων αγωνίστηκε δημιουργώντας ιδρύματα και διάφορες οργανώσεις. Ασχολήθηκε αποκλείστηκα με άρθρα, δοκίμια και μυθιστορήματα που ασχολούνταν μόνο με τον αγώνα της γυναίκας μέσα στην κοινωνία. Σ' ένα μικρό απόσπασμα από το ηχηρό κείμενο Η Χειραφετημένη (1915) μας συστήνει τον κόσμο της γυναίκας εκείνη την εποχή που δεν της επιτρεπόταν να ασχολείται με τίποτε άλλο στην ζωή της παρά μόνο να ζει με το μυαλό καρφωμένο σ’ έναν στόχο: στον «καλό» γάμο.

"Οὔτε μίαν κἂν στιγμὴν δὲν ἐσυλλογίσθη ἂν θὰ ἦτο εὐτυχὴς εἰς τὸν γάμον αὐτόν, ἂν ὁ μελλόνυμφός της θὰ ἦτο καλὸς σύζυγος, ἂν θὰ τὴν ἠγάπα… Τίποτε ἀπὸ ὅλα αὐτά. Οὔτε κἂν ἐλάμβανε τὸν κόπον νὰ σκεφθῇ. Ἦσαν ζητήματα δευτερεύοντα. Ἔπειτα δὲν ἤκουε πάντοτε, ὅτι ἡ ἐξύπνη γυναῖκα κάμνει ἀρνὶ καὶ τὸν μᾶλλον θηριώδη ἄνδρα. Καὶ δὲν ἔβλεπε τόσα ἔτη τώρα μὲ πόσην τέχνην τὰ ἐκατάφερνεν ἡ μητέρα της καὶ ἔκαμνεν ὅ,τι ἤθελε τὸν πατέρα της , ὁ ὁποῖος ἦτο τόσον δύσκολος καὶ τόσον παράξενος; Ἐνῷ ἡ Ὀλγίνα ἐπάνω ἔκαμνεν αὐτὰ τὰ ὄνειρα, ἡ Ἔμμα κάτω ἐξηπλωμένη εἰς τὸ σαχνισίρ, μὲ ἕνα μυθιστόρημα τοῦ Bourget εἰς τὸ χέρι, ἐδιάβαζε". 


Κατερίνα Γώγου 

Παρ' όλο που στην Ελλάδα η φεμινιστική λογοτεχνία δεν άνθισε επαρκώς, η Κατερίνα Γώγου μιλάει πολύ συχνά για γυναίκες μειονοτήτων με τρυφερό τόνο, στέκεται δίπλα τους, τις αναδεικνύει. Στο επόμενο ποίημα από τη συλλογή Ιδιώνυμο γράφει για όλες τις γυναίκες που δεν δέχονται να μπουν σε οποιοδήποτε κοινωνικό καλούπι και γι' αυτό και θεωρούνται επικίνδυνες. Γράφει για τη Σοφία, τη Βίκυ, τη Μαρία, την Όλια, τη Νίκη, την Άννα, την Έφη, την Αργυρώ. 

«Είναι επικίνδυνη- Όταν ο θεός χαλάει τον κόσμο, χαλάζια και κατακλυσμός, βγαίνει ξεκάλτσωτη στους δρόμους, σφυρίζει τους άντρες, πετάει πέτρες στα περιπολικά, την αράζει πάνω σα σκίουρος στα δέντρα κι ανάβει τσιγάρο από τις αστραπές.
Τελευταία φορά επεσυμάνθη κατά την ίδιαν ημερομηνίαν, χρονολογίαν και ώραν εις τρία διαφορετικά μέρη- κατά εξακριβωμένας πληροφορίας η ανατίναξις γέφυρας στο Μανχάταν, η προμήθευσις όπλων σε αναρχοκουμουνιστικά κινήματα καθώς και η φυγάδευσις κρατικών, άκρως απόρρητων πληροφοριών οφείλονται σ’ αυτό το ίδιο άτομο.
Φέρεται φέρουσα μαύρο ή κόκκινο στρατιωτικό πουλόβερ, παιδικά μαργαριταρένια χτενάκια στα μαλλιά με τα χέρια στις τσέπες δανεικού πανωφορίου.
Γεννηθείσα: Άγνωστον
Γένος: Άγνωστον
Επάγγελμα: Άγνωστον
Κατοικία: Άγνωστος
Επάγγελμα: Άγνωστον
Θρήσκευμα: Άθεος
Χρώμα Οφθαλμών: Άγνωστον
Όνομα: Σοφία Βίκυ Μαρία Όλια Νίκη Άννα Έφη Αργυρώ
ΔΑΡΕΙΟΣ ΔΑΡΕΙΟΣ. Προς όλα τα περιπολικά.
Προσοχή, οπλοφορεί. Επικίνδυνη. Οπλοφορεί. Επικίνδυνη.
Την λένε Σοφία Βίκυ Μαρία Όλια Νίκη Άννα Έφη Αργυρώ.
Κι είναι όμορφη όμορφη όμορφη όμορφη Θε μου…»


Γερτρούδη Στάιν

Την αποκαλούσαν πειραματική συγγραφέα, και ήταν. Πρόκειται για τις γυναίκες που ανανέωσαν τη λογοτεχνία. Κι έως πολύ πρόσφατα, το έργο της ήταν παρεξηγημένο. Πολλά έχουν ειπωθεί από την εποχή που πρωτοεμφανίστηκε για τα «α-νόητα» κείμενά της. Δρούσε περισσότερο εμπειρικά, επηρεαζόμενη από εξελίξεις στις μη λογοτεχνικές τέχνες και προτιμώντας να γράφει για αισθητές πραγματικότητες και προσωπικά οικεία αντικείμενα, όπως φαίνεται από τους τίτλους της, τυπικά δηλωτικούς και περιγραφικούς, παρά συμβολικούς. Παρά τη φήμη της βέβαια εντός του πνευματικού κόσμου και την καινοτόμο πένα της, το λογοτεχνικό έργο της παρέμενε εν πολλοίς στο περιθώριο. Η μόνη της εμπορική επιτυχία θα έρθει το 1933 με την «Αυτοβιογραφία της Άλις ΜΠ. Τόκλας», την οποία έγραψε μάλιστα από την οπτική της παντοτινής συντρόφου της.

Κλειδί στο ντουλάπι

Είναι ένα κλειδί.
Υπάρχει ένα κλειδί στο ντουλάπι που ανοίγει το συρτάρι. Κι εκείνη
φυλάει και τα δυο ώστε ούτε τα λεφτά ούτε το γλυκό να γίνουν
ξάφνου,
Σκέτη φαντασία, μωρό μου, καλή χρονιά. Φυλάει και τα δυο ώστε ούτε
τα λεφτά
Ούτε το γλυκό να γίνουν ξάφνου, Σκέτη φαντασία μωρό μου Καλή
Χρονιά, φανταστικό εσύ μωρό μου, φαντασία.