ΛΕΞΗtanil
τ.1

«Η ιδιοφυία γεννά, το ταλέντο απελευθερώνει»


Κατερίνα Παπαδημητρίου (μτφρ.)


«Ολοι είμαστε κρίκοι μιας αλυσίδας», παρατήρησε ο Peter Seeger [μουσικός παραδοσιακής μουσικής, ακτιβιστής και δημιουργικότατος συνθέτης τραγουδιών του αιώνα μας (3 Μάιου 1919 – 27 Ιανουάριος 2014)], αναλογιζόμενος τη φύση της δημιουργικής τέχνης. Ο Mark Twain σε μια, όλο ζωή, επιστολή του προς την Helen Keller, αναφερόμενος στο θέμα της αλληλεγγύης, το έθεσε λιγότερο ήπια: «Ουσιωδώς όλες οι ιδέες είναι «δεύτερο χέρι». Αποτυπώνονται συνειδητά ή υποσυνείδητα από εκατομμύρια ερεθίσματα και πηγές οι οποίες χρησιμοποιούνται καθημερινά από εκείνον που τις αποκτά με μιαν ευχαρίστηση και μιαν υπερηφάνεια, η οποία πηγάζει από την ψευδαίσθηση ότι εκείνος που τις επινόησε είναι ο ίδιος που τις αποκτά». Και πράγματι, υπάρχουν αδιάσειστες αποδείξεις ότι η κουλτούρα μας είναι αλλεργική στην αυθεντικότητα.

Ο Jack Kerouac αντίθετα, μ’ ένα δοκίμιό του για το Writer’s Digest το 1962, με τίτλο «Συγγραφέας γεννιέσαι ή γίνεσαι;», το οποίο αργότερα συμπεριλήφθη στο «The Portable Jack Kerouac», μας πρόσφερε έναν προκλητικό αντίποδα.

Ο Kerouac ξεκινά με στόμφο λέγοντας: «Οι συγγραφείς γίνονται. γιατί οποιοσδήποτε/ ο οποίος δεν είναι αναλφάβητος μπορεί να γράψει./ Αλλά συγγραφικές διάνοιες σαν τον Melville,/ τον Whitman ή τον Thoreau γεννιούνται».

Στρέφεται στην ίδια τη λέξη «διάνοια» ή αλλιώς «ιδιοφυία», η ιστορία της οποίας έπαιξε έναν εξαιρετικά σημαίνοντα ρόλο στον σχηματισμό της δημιουργικής κουλτούρας, και εξετάζει τη σημασία της:

«Ιδιοφυία» δεν σημαίνει διαστροφή, εκκεντρικότητα ή εξαιρετικό ταλέντο. Προέρχεται από τη λατινική λέξη gignere (να γεννήσω, να φέρω) και μια διάνοια είναι απλά ένα πρόσωπο που  γεννά (φέρει, παρουσιάζει) κάτι που δεν υπήρξε ποτέ πριν. Κανένας άλλος δεν θα μπορούσε να έχει γράψει τον Moby Dick, μόνον ο Melville, ούτε ο Whitman, ούτε ο Shakespeare. Μόνον ο Whitman θα μπορούσε να γράψει το Leaves of Grass. Ο Whitman γεννήθηκε για να γράψει το Leaves of Grass και ο Melville γεννήθηκε για να γράψει τον Moby Dick

Ο Kerouac δίνει ιδιαίτερη σημασία στον συγκερασμό των εννοιών «ταλέντο» και  «ιδιοφυία», «διάνοια»: «Ενας εξαιρετικός βιρτουόζος που μπορεί να ερμηνεύσει στο βιολί Brahms θεωρείται «διάνοια», αλλά η διάνοια, η γενεσιουργός δύναμη ανήκει πραγματικά στον ίδιο τον  Brahms. Ο βιρτουόζος του βιολιού είναι απλά ένα ερμηνευτικό ταλέντο, με άλλα λόγια, ένα «ταλέντο». Επίσης, θα ακούσετε ανθρώπους να λένε πως ετούτος ή ο δείνα είναι σπουδαίος συγγραφέας επειδή έχει ταλέντο. Δεν μπορούν να υπάρξουν μεγάλοι συγγραφείς αν δεν είναι πηγαία ιδιοφυείς. Καλλιτέχνες διάνοιες όπως ο Jackson Pollok ζωγράφισαν θέματα τα οποία δεν είχαν εμφανιστεί ποτέ πριν.

Πάρτε για παράδειγμα το James Joyce, για τον οποίον συνηθίζουν να λένε ότι χαράμισε το ταλέντο του στην αυτόματη γραφή τη στιγμή που είχε πραγματικά γεννηθεί για να την εφεύρει». Αργότερα ο Joni Mitchell υπό το βάρος κάποιας συναισθηματικής φόρτισης θα επαναλάβει ισχυριζόμενος: «Αυτό που χρειάζεται ένας καλλιτέχνης είναι μια συγκεκριμένη ποσότητα, τόσης αναστάτωσης όσης και σύγχυσης» και ο Kerouac συμπληρώνει: «Κάποιοι ιδιοφυείς καταφτάνουν με βήμα βαρύ και προελαύνουν με επισημότητα… Οι ιδιοφυείς μπορεί να λάμπουν ή να δείχνουν σοβαροί, νηφάλιοι, αλλά είναι το θλιμμένο βάθος που κάνει την αυθεντία τους να ξεχωρίζει». Ωστόσο, εξαιτίας αυτής ακριβώς της αυθεντίας, η οποία εξ ορισμού απαιτεί το σπάσιμο των κανόνων, «οι ιδιοφυίες», όπως ο Kierkegaard ο τόσο εύγλωττα θρηνών, πριν τιμηθούν υποβάλλονται συχνά στον διασυρμό και την απόρριψη. Ο Kerouac επιστρέφει στον Joyce, καθώς ούτε κι εκείνος μπόρεσε να αποφύγει τις μειωτικές επιθέσεις:

«Ο Joyce δέχτηκε προσβολές για την ιδιοφυία του, όχι μόνο από την πατρίδα του την Ιρλανδία, αλλά κι απ' όλο τον κόσμο. Κάποιοι ανόητοι δυτικοί Κέλτες αναγνώρισαν τελικά ότι ίσως και να είχε κάποιο ταλέντο. Τι άλλο θα μπορούσαν να πουν, αφού στο εξής όλοι επρόκειτο να τον μιμηθούν. Ωστόσο, και πέντε χιλιάδες πτυχιακοί συγγραφείς να προσπαθούσαν να αγγίξουν μία μέρα του Ιούνη στο Δουβλίνο του 1904 ή το όνειρο μιας νύχτας του, δεν θα μπορούσαν να καταφέρουν αυτό που ο Joyce κατάφερε να κάνει, γιατί εκείνος απλά γεννήθηκε για να το κάνει».

Και παρακάτω συμπληρώνει […]: «Οταν λοιπόν εγείρεται το ερώτημα «Οι συγγραφείς γεννιούνται ή γίνονται;», θα μπορούσε κάποιος ν' απαντήσει: «Εννοείς συγγραφείς με ταλέντο ή ιδιοφυείς συγγραφείς;», γιατί ο καθένας μπορεί να γράψει αλλά λίγοι μπορούν να επινοήσουν, να καινοτομήσουν, να ανακαλύψουν νέες φόρμες συγγραφής. Η Γερτρούδη Στάιν επινόησε νέες φόρμες - οι μιμητές της απλά θεωρούνται «ταλέντα».

Μισόν αιώνα αργότερα, στην εποχή μας όπου οι ψυχολογία θέτει την ιδιοφυία υπό ψυχολογική διερεύνηση και προσδιορίζει με ποσόστωση την καλλιέργεια του ταλέντου», ο Kerouac συμπεραίνει, με μία δόση θλίψης: «Σ' έναν κόσμο που επικρατεί η λογική και τα γραφήματα, το κριτήριο που διαχωρίζει ένα ταλέντο από μια διάνοια δείχνει εφήμερο, αφού είναι σίγουρο ότι τη στιγμή που θα γνωρίσει κάποιος έναν ιδιοφυή συγγραφέα, θα τον συναρπάσει. Θα νιώσει να κεραυνοβολείται από μια δύναμη που, ενώ θα γνωρίζει ότι δεν έχει σίγουρα ξανασυναντήσει, θα νιώθει ότι πρόκειται για κάτι γνώριμο, κάτι δικό του…  

Αφού το ταλέντο δεν μπορεί να γεννήσει, να επινοήσει, πρέπει ή να μιμηθεί, ή να ερμηνεύσει… Η Ιδιοφυία δημιουργεί, το ταλέντο πετυχαίνει. Αυτό που είδε ο Ρέμπραντ ή ο Βαν Γκόγκ στον νυχτερινό ουρανό δεν μπορεί να ξαναϊδωθεί… Οι «γεννημένοι συγγραφείς» του μέλλοντος έχουν μαγευτεί ήδη από κάτι που βλέπουν τώρα: αυτό το κάτι που εμείς θα αντικρίσουμε για πρώτη φορά όταν έρθει η κατάλληλη στιγμή και θα το ξαναδούμε μιμητικά πολλές φορές από συγγραφείς που «έγιναν» και δεν «είναι».      

Αναφερόμενος στη ζήλεια που μπορεί να κρύβεται πίσω από τη διακωμώδηση, σε μιαν εποχή που κατακλύζεται από επιπόλαια, μεγάλα και παχιά λόγια, ο Kerouac καταλήγει σχεδόν προφητικά επαναλαμβάνοντας τον στίχο από μια τζαζ εκτέλεση του 1950 των Sy Oliver και James Young: «Τain’t What You Do (It’s the Way That Cha Do It)»: «Συχνά ο γλωσσοπλάστης κατηγορείται από ζηλόφθονες ταλαντούχους ως ξιπασμένος. Αλλά... Δεν είναι τι γράφεις. Είναι το πώς το γράφεις…»  


Πηγή: brainpickings, Are Writers Born or Made? Jack Kerouac on the Crucial Difference Between Talent and Genius “Genius gives birth, talent delivers.” By Maria Popova