ΛΕΞΗtanil
τ.3

Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνίας: χθες, σήμερα και αύριο


Σάββας Ρουμελιώτης

Η ιστορία του θεσμού

Τα Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνίας αποτελούν την ανώτατη λογοτεχνική διάκριση που αποδίδεται σε λογοτέχνες από το ελληνικό κράτος. Απονέμονται κάθε χρόνο σε συγγραφείς που τα βιβλία τους έχουν εκδοθεί κατά το προηγούμενο έτος (1η Ιανουαρίου – 31η Δεκεμβρίου). Με νόμο που ψηφίστηκε το 2010, οι κριτικές επιτροπές αποδεσμεύτηκαν από την υποχρέωση να λαμβάνουν υπ’ όψιν τους μόνο βιβλία που περιλαμβάνονται στον κατάλογο της Εθνικής Βιβλιοθήκης.

Σπουδαίοι εκπρόσωποι της ελληνικής λογοτεχνίας κοσμούν τους πίνακες βραβευθέντων με την παρουσία και το έργο τους. Ανάμεσά τους, ονόματα όπως εκείνα των Νικηφόρου Βρεττάκου, Νίκου Καζαντζάκη, Μ. Καραγάτση, Γιάννη Ρίτσου, Νίκου Εγγονόπουλου, Οδυσσέα Ελύτη, Κοσμά Πολίτη, Αντώνη Σαμαράκη κ.ά.

Ο θεσμός θεσπίστηκε το 1931, με νόμο που υπέγραψε ο τότε υπουργός Παιδείας Γεώργιος Παπανδρέου, ενώ η πρώτη απονομή πραγματοποιήθηκε το 1939 για βιβλία που είχαν εκδοθεί το 1938 και αφορούσαν την ποίηση, το μυθιστόρημα, το δοκίμιο και το θέατρο. Το 1940 επίσης απονεμήθηκαν τα λογοτεχνικά βραβεία για το έτος 1939.

Μετά μια μακρά διακοπή, λόγω Κατοχής και εμφυλίου πολέμου, ο θεσμός επανήλθε το 1956. Την πρώτη κριτική επιτροπή των μεταπολεμικών κρατικών λογοτεχνικών βραβείων αποτελούσαν οι Αντρέας Καραντώνης, Βάσος Βαρίκας, Κ. Θ. Δημαράς, Άλκης Θρύλος, Γεώργιος Ζώρας, Κωστής Μπαστιάς, Άγγελος Φουριώτης (γραμματέας) και ο κυβερνητικός επίτροπος Γ. Κουρνούτος. Τη θέση του τελευταίου κατέχει σήμερα ο εκάστοτε επικεφαλής της Διεύθυνσης Γραμμάτων του υπουργείου Πολιτισμού. Οι κατηγορίες που υπήρχαν ήταν ποίησης, μυθιστορήματος, διηγήματος, δοκιμίου, μυθιστορηματικής βιογραφίας, ταξιδιωτικών εντυπώσεων, θεατρικού έργου, ενώ υπήρχαν Α' και Β' βραβεία.

Από τότε, τα βραβεία απονέμονται χωρίς διακοπή μέχρι σήμερα. Ωστόσο, κι έπειτα από διάφορες τροποποιήσεις, οι κατηγορίες των βραβείων πλέον είναι μυθιστορήματος, διηγήματος-νουβέλας, ποίησης, δοκιμίου-κριτικής, μαρτυρίας-βιογραφίας-χρονικού-ταξιδιωτικής λογοτεχνίας, πρωτοεμφανιζόμενου συγγραφέα, ενώ έχουν προστεθεί και το ειδικό βραβείο σε λογοτέχνη του οποίου το βιβλίο προάγει σημαντικά τον διάλογο πάνω σε ευαίσθητα κοινωνικά ζητήματα, καθώς και το μεγάλο βραβείο γραμμάτων, το οποίο απονέμεται στον βραβευθέντα κάθε έτους για το σύνολο του έργου και της προσφοράς του.


Τα φετινά βραβεία

Τον περασμένο Δεκέμβριο ανακοινώθηκαν τα Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνίας 2015, που αφορούν εκδόσεις του προηγούμενου έτους.

Το Μεγάλο Βραβείο Γραμμάτων απονέμεται στον διακεκριμένο διηγηματογράφο Ηλία Χ. Παπαδημητρακόπουλο, ο οποίος υπηρετεί σταθερά το διήγημα του ποιητικού ρεαλισμού και πρωτοδημοσίευσε πεζό του το 1962 στο περιοδικό Αργώ της Καβάλας. Το έργο του διακρίνεται  για το χιούμορ, τη λιτότητα, την αγάπη για τη φύση, την οξύτατη σάτιρα για τη στρεβλή σχέση των ανθρώπων με το περιβάλλον, την έντονη και πηγαία ερωτική διάθεση, την προσήλωση στον κόσμο των αφανών, παραγκωνισμένων και συχνά καταδιωγμένων πλασμάτων. Δάσκαλοί του, όπως άλλωστε κι ο ίδιος αναφέρει, υπήρξαν οι Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, Αντρέας Καρκαβίτσας, Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης, Νίκος Καχτίτσης και Επαμεινώντας Γονατάς.

Το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος απονέμεται κατά πλειοψηφία στον Χρήστο Χωμενίδη, για το έργο του με τίτλο Νίκη από τις εκδόσεις Πατάκη.

Το Κρατικό Βραβείο Διηγήματος-Νουβέλας απονέμεται κατά πλειοψηφία στον Ανδρέα Μήτσου, για το έργο του με τίτλο Η εξαίσια γυναίκα και τα ψάρια από τις εκδόσεις Καστανιώτη.

Το Κρατικό Βραβείο Ποίησης απονέμεται κατά πλειοψηφία στη Ζέφη Δαράκη, για το έργο της με τίτλο Η σπηλιά με τα βεγγαλικά από τις εκδόσεις Νεφέλη.

Το Κρατικό Βραβείο Δοκιμίου-Κριτικής απονέμεται κατά πλειοψηφία στην Κατερίνα Σχινά, για το έργο της με τίτλο Καλή και ανάποδη. Ο πολιτισμός του πλεκτού από τις εκδόσεις Κίχλη.

Το Κρατικό Βραβείο Μαρτυρίας-Βιογραφίας-Χρονικού-Ταξιδιωτικής Λογοτεχνίας απονέμεται κατά πλειοψηφία στον Νίκο Μπακουνάκη, για το έργο του με τίτλο Δημοσιογράφος ή ρεπόρτερ. Η αφήγηση στις ελληνικές εφημερίδες, 19ος - 20ος αιώνας από τις Εκδόσεις Πόλις.

Το Κρατικό Βραβείο Πρωτοεμφανιζόμενου Συγγραφέα απονέμεται εξ ημισείας στον Χρίστο Κυθρεώτη, για το έργο του με τίτλο Μια Χαρά από τις εκδόσεις Πατάκη και στη Μαρία Φίλη, για το έργο της με τίτλο Το πιο Παράξενο Απόκτημα των Εντόμων από τις εκδόσεις Μελάνι.

Τέλος, το Κρατικό Ειδικό Βραβείο σε λογοτέχνη του οποίου το βιβλίο προάγει σημαντικά τον διάλογο πάνω σε ευαίσθητα κοινωνικά ζητήματα απονέμεται ομόφωνα στη Ρίκα Μπενβενίστε, για το έργο της με τίτλο Αυτοί που επέζησαν. Αντίσταση, εκτόπιση, επιστροφή. Θεσσαλονικείς Εβραίοι στη δεκαετία του 1940 από τις εκδόσεις Πόλις.


Προβληματισμοί

Αν και ο θεσμός αποτελεί την ανώτατη λογοτεχνική διάκριση της χώρας, ελάχιστα έχει καταγραφεί στην κοινωνική συνείδηση του Έλληνα, ενώ συμμετέχοντες, βραβευμένοι καθώς και όλο το λογοτεχνικό σύστημα τον αντιμετωπίζει με δυσπιστία.

Ο πεζογράφος, κριτικός και συμμετέχων στη επιτροπή το 2005 Κώστας Βούλγαρης, μιλώντας, ουσιαστικά, για έναν νεκρό θεσμό που προσπαθεί να σηματοδοτήσει την ελληνική λογοτεχνία, αναφέρει χαρακτηριστικά πως «...χρειάζεται πολύς κόπος και άνθρωποι που, εκτός από την εποπτεία της βιβλιοπαραγωγής και την κριτική επάρκεια, να έχουν το θάρρος και το βάρος της γνώμης τους, ώστε να νεκραναστηθούν τα κρατικά βραβεία. Δεν το βλέπω να γίνεται».

«Είναι σαν την επετηρίδα», όπως λέει ο συγγραφέας Τάκης Θεοδωρόπουλος, «είμαστε μεταξύ μας, δεν μπορούμε να δούμε πέρα από τη μύτη μας και με κάποιον τρόπο βραβεύουμε ο ένας τον άλλον με την προοπτική ότι την επόμενη χρονιά θα βραβεύσει ο άλλος τον ένα».

«Και τούτο βάσει μιας άλλης -εξίσου ισχυρής- αρχής της "αμοιβαιότητας": Ψήφισέ με, να σε ψηφίσω», γράφει ο Γιώργος Βέλτσος στο κυριακάτικο «Βήμα» (05/10/2008), θέλοντας να στηλιτεύσει τον συντεχνιακό χαρακτήρα των βραβείων.

Το 2011, τέλος, ο Ντίνος Χριστιανόπουλος αρνήθηκε να παραλάβει το Μεγάλο Βραβείο Γραμμάτων παραπέμποντας σε παλιότερο κείμενό του (1979), με τον τίτλο «Εναντίον».

«Είμαι εναντίον της κάθε τιμητικής διάκρισης απ' όπου και αν προέρχεται. Δεν υπάρχει πιο χυδαία φιλοδοξία από το να θέλουμε να ξεχωρίζουμε. Αυτό το απαίσιο "υπείροχον έμμεναι άλλων", που μας άφησαν οι αρχαίοι. Είμαι εναντίον των βραβείων γιατί μειώνουν την αξιοπρέπεια του ανθρώπου...» αναφέρει, μεταξύ άλλων, στο κείμενό του «Εναντίον» ο Ντίνος Χριστιανόπουλος.

Σε κάθε περίπτωση, ο θεσμός τον Κρατικών Βραβείων Λογοτεχνίας θα πρέπει να αντιμετωπιστεί με σεβασμό από το Υπουργείο Πολιτισμού, να ενισχυθεί και να διαμορφωθεί έτσι, ώστε να δίνονται κίνητρα στους συγγραφείς να δημιουργούν και να προσφέρουν στον πολιτισμό της χώρας.

 

ΠΗΓΕΣ

http://www.yppo.gr/6/g6320.jsp?obj_id=2172
http://www.ekebi.gr/frontoffice/portal.asp?cpage=RESOURCE&cresrc=3695&cnode=573
http://www.enet.gr/?i=news.el.article&id=240783
http://www.amna.gr/articlep/135915/Anakoinothikan-ta-Kratika-Brabeia-Logotechnias-2015-
http://www.lifo.gr/mag/features/958
http://www.naftemporiki.gr/story/396494